Vị vua duy nhất trong sử Việt lên ngôi ở Lào, gắn với giai thoại nổi tiếng về "nợ như Chúa Chổm"

Lê Duy Ninh sinh khoảng năm 1515, là con của vua Lê Chiêu Tông. Khi Mạc Đăng Dung phế bỏ nhà Lê và lập ra nhà Mạc năm 1527, Lê Duy Ninh còn nhỏ. Theo sử liệu, ông được đưa sang Ai Lao để lánh nạn. Trong những năm tháng nhà Lê suy yếu, cựu thần vẫn tìm cách bảo vệ dòng dõi hoàng gia và nuôi ý định khôi phục triều đại cũ.

Người đóng vai trò quan trọng trong việc khôi phục nhà Lê là Nguyễn Kim, một cựu thần không thần phục nhà Mạc. Sau khi gây dựng lực lượng chống Mạc, Nguyễn Kim cho người dò tìm hậu duệ nhà Lê đang lánh nạn. Cuối cùng, ông tìm được Lê Duy Ninh tại Ai Lao và đưa về làm vua để trở thành biểu tượng chính thống cho lực lượng “phù Lê diệt Mạc”.

Đầu năm Quý Tỵ 1533, trên đất Ai Lao, Nguyễn Kim cùng các cựu thần nhà Lê tôn Lê Duy Ninh lên ngôi, lấy niên hiệu Nguyên Hòa, tức Lê Trang Tông. Nguyễn Kim được phong Thượng phụ Thái sư Hưng quốc công, nắm giữ vai trò quan trọng trong công cuộc khôi phục nhà Lê. Nhà vua đồng thời thiết lập quan hệ với vua Ai Lao Xạ Đẩu để nhận sự hỗ trợ về binh khí, lương thực, tạo hậu phương cho cuộc chiến chống nhà Mạc.

Việc Lê Duy Ninh lên ngôi trên đất Ai Lao không chỉ là một chi tiết đặc biệt về địa điểm đăng quang. Trong bối cảnh nhà Mạc đã kiểm soát kinh thành và phần lớn miền Bắc, việc tìm được một người thuộc dòng dõi nhà Lê để tôn lập có ý nghĩa quan trọng đối với lực lượng trung hưng. Từ đây, nhà Lê có một vị vua để quy tụ lực lượng và tiếp tục cuộc chiến giành lại quyền kiểm soát đất nước.

Những năm sau đó, lực lượng Lê Trung Hưng từng bước mở rộng địa bàn hoạt động. Năm 1540, Nguyễn Kim đưa quân từ Ai Lao về đánh Nghệ An. Đến cuối năm 1543, quân Lê chiếm được Tây Đô ở Thanh Hóa, tạo ra một căn cứ quan trọng cho cuộc đối đầu với nhà Mạc. Từ đây, cục diện Nam - Bắc triều dần hình thành, với nhà Mạc kiểm soát khu vực phía Bắc còn lực lượng nhà Lê Trung Hưng xây dựng thế lực ở Thanh Hóa, Nghệ An và các vùng phía Nam.

Trong thời gian đầu của Lê Trung Hưng, phần lớn công việc quân sự và chính trị thực tế do Nguyễn Kim đảm nhiệm. Sau khi Nguyễn Kim qua đời năm 1545, quyền lực chuyển sang tay con rể là Trịnh Kiểm. Lê Trang Tông vẫn giữ ngôi hoàng đế nhưng triều đình Lê Trung Hưng ngày càng gắn với vai trò của các thế lực công thần, đặt nền móng cho mô hình vua Lê - chúa Trịnh kéo dài về sau.

Lê Trang Tông qua đời năm 1548, khi mới khoảng 34 tuổi. Ông ở ngôi khoảng 15-16 năm, tùy cách tính niên đại. Sau khi ông mất, con trai là Lê Duy Huyên lên nối ngôi, tức Lê Trung Tông. Sử liệu đánh giá thời kỳ của Lê Trang Tông là giai đoạn đặt nền móng cho công cuộc trung hưng nhà Lê sau khi triều đại này mất quyền kiểm soát vào tay nhà Mạc.

Nếu câu chuyện lịch sử của Lê Trang Tông dừng ở đó, ông đã là một nhân vật đặc biệt bởi hành trình từ một người phải chạy loạn sang Ai Lao đến vị hoàng đế được tôn lập trên đất khách. Nhưng trong dân gian, cuộc đời ông còn được phủ lên một lớp màu sắc khác với câu chuyện về “Chúa Chổm”.

Theo giai thoại được lưu truyền, thời niên thiếu, Lê Duy Ninh sống trong cảnh nghèo khó và thường phải đi làm thuê, kiếm củi. Khi vào thành, ông thường ghé những quán cơm, quán rượu và nhiều lần ăn chịu. Điều kỳ lạ là những hàng quán có ông ghé qua lại bất ngờ đông khách, khiến chủ quán coi việc được ông đến ăn như một điềm may. Vì thế, họ sẵn sàng cho ông ăn trước, ghi nợ và chờ đến ngày ông “làm nên” để trả.

Từ đây xuất hiện câu chuyện về một chàng trai nợ tiền ăn khắp nơi nhưng sau đó lại trở thành vua. Cụm từ “nợ như Chúa Chổm” cũng được dân gian gắn với nhân vật này.

Một phiên bản giai thoại khác còn kể rằng mẹ của Chổm từng tìm cách tiếp cận Lê Chiêu Tông khi vị vua này bị Mạc Đăng Dung giam giữ. Sau đó, bà sinh ra một người con trai và đặt tên Chổm. Chàng trai lớn lên trong cảnh nghèo khó, phải làm thuê, kiếm củi và thường xuyên ăn chịu tại các hàng quán. Đến khi Nguyễn Kim tìm người thuộc dòng dõi nhà Lê để khôi phục vương triều, ông được cho là đã gặp Chổm và nhận ra thân thế hoàng gia của người này nhờ chiếc ngọc tỷ được mẹ cất giữ.

Giai thoại tiếp tục kể rằng sau khi Chổm được đưa về và tôn lên làm vua, triều đình trở lại Thăng Long. Những chủ hàng từng cho ông ăn chịu kéo đến đòi nợ. Người thật, kẻ giả cùng xuất hiện khiến số người nhận là chủ nợ ngày càng đông. Cuối cùng, quân lính phải ra lệnh “Cấm chỉ” không cho tiếp tục đòi nợ, từ đó dân gian giải thích nguồn gốc của địa danh Cấm Chỉ ở Hà Nội.

Tuy nhiên, đây là phần cần phân biệt rõ với chính sử. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng giới thiệu câu chuyện “Chúa Chổm” như một hệ thống giai thoại dân gian xoay quanh Lê Trang Tông, đồng thời đặt vấn đề ngay ở tên bài viết: “Vua Trang Tông là Chúa Chổm?”. Những chi tiết như người mẹ bán rượu, cuộc gặp Lê Chiêu Tông, chiếc ngọc tỷ, những quán ăn đông khách hay chuyện các chủ nợ kéo đến đòi tiền không được sử sách chính thống xác nhận.

Thậm chí, thân thế của Lê Trang Tông từng là chủ đề gây tranh luận. Đại Việt sử ký toàn thư ghi ông là con của Lê Chiêu Tông, mẹ là Phạm thị. Tuy nhiên, phía nhà Mạc trong một biểu tâu lên nhà Minh lại cáo buộc Nguyễn Kim đã dựng một người khác lên ngôi và nói dối rằng đó là con của Lê Chiêu Tông. Một số tài liệu hiện đại cũng lưu ý sự chênh lệch tuổi tác giữa Lê Chiêu Tông và Lê Trang Tông là một trong những lý do khiến thân thế của vị vua này từng được đặt câu hỏi.

Dẫu vậy, xét theo chính sử Việt Nam, Lê Trang Tông vẫn được ghi nhận là con của Lê Chiêu Tông và là vị vua đầu tiên của nhà Lê Trung Hưng. Chính ông là người được Nguyễn Kim tôn lập trên đất Ai Lao năm 1533, từ đó khôi phục danh nghĩa triều Lê và mở đầu cho một thời kỳ lịch sử kéo dài hơn hai thế kỷ.

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Dân Việt)