Vị vua duy nhất trong lịch sử Việt Nam lên ngôi khi đang ở tù

Lê Hiển Tông (1717-1786), tên húy Lê Duy Diêu, là con trưởng của vua Lê Thần Tông và là một trong những vị vua cuối cùng của nhà Hậu Lê. Ông trị vì 46 năm, thọ 69 tuổi. Tuy mang danh hoàng đế, vua Lê Hiển Tông sống trong thời kỳ quyền lực thực tế của nhà Lê đã suy giảm mạnh và nằm trong tay các chúa Trịnh. Không ít vua Lê trước đó từng bị chúa Trịnh khống chế, thậm chí có người bị ép thoái vị hoặc bức tử.

Trong bối cảnh ấy, một số hoàng thân nhà Lê tìm cách chống lại họ Trịnh. Năm 1738, Lê Duy Mật, con thứ tư của vua Lê Dụ Tông, nổi lên làm chính biến nhưng thất bại rồi bỏ trốn. Lê Duy Diêu sau đó bị chúa Trịnh Giang bắt giam. Cuộc đời ông tưởng như đã bị đẩy vào một hoàn cảnh rất khác so với thân phận của một hoàng tử, nhưng chỉ vài năm sau, mọi chuyện bất ngờ đảo chiều.

Năm 1740, Trịnh Doanh lên ngôi chúa và chuyển Lê Duy Diêu đến giam tại nhà người cậu là Vũ Tất Thận. Theo Hoàng Lê nhất thống chí, điều kỳ lạ xảy ra ngay trước khi vị hoàng tử được đưa đến đây. Đêm hôm trước, Vũ Tất Thận nằm mơ thấy một vị thiên tử đến nhà, phía trước có cờ quạt phấp phới, nhã nhạc vang lừng, giống như cảnh tượng của một thời thái bình. Sáng hôm sau, quân lính đưa Lê Duy Diêu đến nhà ông để giam giữ.

Vũ Tất Thận kinh ngạc trước sự trùng hợp này nên kể lại giấc mơ cho Trịnh Doanh. Chúa Trịnh cho rằng Lê Duy Diêu là người có phúc lớn, bèn đón ông về và tôn lên làm vua, lấy niên hiệu Cảnh Hưng. Như vậy, từ thân phận một hoàng tử đang bị giam giữ, Lê Duy Diêu bất ngờ trở thành vua Lê Hiển Tông. Câu chuyện lên ngôi của ông vì thế trở thành một trong những trường hợp đặc biệt được sử sách ghi lại.

Sau khi lên ngôi, Lê Hiển Tông trị vì trong 46 năm, trở thành một trong những vị vua có thời gian ở ngôi lâu nhất của thời Hậu Lê. Sử sách còn mô tả ông có diện mạo của bậc đế vương với “mắt phượng, râu rồng”. Dù không phải người trực tiếp nắm toàn bộ quyền lực chính trị trong bối cảnh nhà Lê phụ thuộc vào chúa Trịnh, ông vẫn được nhắc đến với những chính sách trị quốc và những thay đổi trong đời sống xã hội đương thời.

Cuộc đời Lê Hiển Tông cũng đặc biệt bởi những mối quan hệ hôn nhân trong hoàng tộc. Hai người con gái của ông là công chúa Ngọc Hân và công chúa Ngọc Bình lần lượt kết hôn với những vị vua nổi tiếng của giai đoạn cuối thế kỷ XVIII. Ngọc Hân trở thành hoàng hậu của vua Quang Trung - Nguyễn Huệ. Trong khi đó, Ngọc Bình từng là vợ của vua Cảnh Thịnh nhà Tây Sơn. Sau khi triều Tây Sơn sụp đổ, bà lại trở thành vợ vua Gia Long và có với ông ba người con.

Nhờ vậy, gia đình vua Lê Hiển Tông có mối liên hệ đặc biệt với cả nhà Tây Sơn và triều Nguyễn, nối liền những giai đoạn biến động lớn của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII.

Từ một hoàng tử bị bắt giam đến khi trở thành vua, rồi chứng kiến những biến động lớn của đất nước trong suốt 46 năm trị vì, cuộc đời Lê Hiển Tông chứa đựng nhiều bước ngoặt khó đoán. Đặc biệt, câu chuyện ông được đưa lên ngai vàng sau khi đang là tù nhân, gắn với một giấc mơ được sử sách ghi lại, khiến vị vua này trở thành một nhân vật rất đặc biệt trong lịch sử nhà Hậu Lê.

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Báo Đại biểu Nhân dân, Dân Việt)