Vị vua duy nhất trong 175 năm tồn tại của nhà Trần không mang họ Trần

Trong lịch sử nhà Trần, Dương Nhật Lễ là một trường hợp đặc biệt. Ông không phải người mang họ Trần nhưng vẫn được đưa lên ngai vàng và trở thành người đứng đầu Đại Việt trong thời gian ngắn, với niên hiệu Đại Định từ năm 1369 đến năm 1370. Sau khi bị phế, sử sách thường gọi ông là Hôn Đức công.

Câu chuyện về thân thế của Dương Nhật Lễ bắt đầu từ một gia đình kép hát. Cha ruột của ông là Dương Khương, một người thuộc phường trò. Mẹ ông là vợ Dương Khương, vốn là một đào nương có tài múa hát và nhan sắc. Bà thường đóng vai Tây Vương Mẫu trong tiết mục “Tây Vương Mẫu hiến bàn đào”, vì vậy được gọi là Vương Mẫu.

Khi ấy, Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, anh ruột của Trần Dụ Tông và là con trưởng của Trần Minh Tông, đem lòng say mê người phụ nữ này. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, khi bà đang mang thai, Trần Nguyên Dục lấy bà làm vợ và sau khi đứa trẻ ra đời, ông nhận Dương Nhật Lễ là con mình. Vì vậy, dù mang họ Dương và có cha ruột là Dương Khương, Nhật Lễ vẫn được xem là con của Trần Nguyên Dục trong hoàng tộc nhà Trần.

Thân thế ấy trở thành vấn đề đặc biệt quan trọng nhiều năm sau, khi dòng chính nhà Trần rơi vào khủng hoảng kế vị. Trần Minh Tông có nhiều người con, trong đó Trần Nguyên Dục là con của chính hậu Lệ Thánh hoàng hậu, tức Hiến Từ Thái hậu về sau; Trần Hạo là Trần Dụ Tông. Sau khi Trần Dụ Tông qua đời, ông không có con trai để nối ngôi.

Năm 1369, Trần Dụ Tông qua đời sau nhiều năm sống xa hoa và không có con nối dõi. Trước khi mất, nhà vua để lại di chiếu truyền ngôi cho Dương Nhật Lễ. Trong tình thế ấy, Hiến Từ Thái hậu chấp thuận việc đưa Nhật Lễ lên ngôi. Theo ghi chép được dẫn lại từ Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, các quan từng bàn đến việc đưa Trần Phủ, em của Trần Dụ Tông và sau này là Trần Nghệ Tông, lên ngôi. Tuy nhiên, Hiến Từ Thái hậu cho rằng Trần Nguyên Dục là con trưởng của dòng đích và đã mất sớm, nên Dương Nhật Lễ, người được Nguyên Dục nhận làm con, có thể kế vị. Cuối cùng, Dương Nhật Lễ được đón vào cung và lên ngôi, đặt niên hiệu Đại Định.

Việc lựa chọn Dương Nhật Lễ ban đầu vẫn được đặt trong khuôn khổ kế vị của hoàng tộc nhà Trần. Sau khi lên ngôi, ông truy tôn Trần Nguyên Dục và tiếp tục được nhìn nhận trong tư cách người kế vị thuộc dòng họ Trần trên danh nghĩa.

Tuy nhiên, triều đại của Dương Nhật Lễ nhanh chóng rơi vào bất ổn. Theo sử liệu, sau khi lên ngôi, ông dành nhiều thời gian cho rượu chè, vui chơi và các trò giải trí, trong khi việc triều chính bị bỏ bê. Đáng chú ý hơn, Dương Nhật Lễ cho đón Dương Khương, cha ruột của mình, vào triều và có ý định khôi phục họ Dương. Chính ý định này khiến nhiều thành viên trong tôn thất nhà Trần lo ngại và bất bình. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại ghi chép của Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục cho biết thời điểm đó, Dương Nhật Lễ ngày càng xa rời việc triều chính và muốn đổi lại họ Dương.

Sự thay đổi ấy đặc biệt nhạy cảm trong bối cảnh quyền lực của nhà Trần đang đứng trước nhiều sức ép. Việc một người vốn được đưa lên ngôi nhờ quan hệ với dòng đích nay muốn công khai trở về họ Dương có nguy cơ phá vỡ cơ sở chính danh mà ông đang dựa vào để giữ ngai vàng.

Mâu thuẫn giữa Dương Nhật Lễ và tôn thất nhà Trần vì thế ngày càng gay gắt. Tháng 12/1369, khi biết Hiến Từ Thái hậu thường tỏ ý hối hận vì đã đưa mình lên ngôi, Dương Nhật Lễ sai người đầu độc giết bà. Từ đây, quan hệ giữa nhà vua và những người thuộc hoàng tộc nhà Trần gần như không còn khả năng hàn gắn.

Những người trong tôn thất sau đó bắt đầu tìm cách lật đổ Dương Nhật Lễ. Tháng 9/1370, Trần Nguyên Trác cùng con trai Trần Nguyên Tiết và hai người con của Thiên Ninh công chúa đem người trong tôn thất vào thành với ý định giết nhà vua. Dương Nhật Lễ phát hiện và trốn qua tường, nấp dưới cầu mới để tránh bị bắt. Khi nhóm người này không tìm thấy ông và rời đi, Dương Nhật Lễ trở lại cung điện rồi cho truy bắt những người chủ mưu. Trần Nguyên Trác cùng nhiều người khác bị giết.

Cuộc nổi dậy thất bại khiến phe chống Dương Nhật Lễ phải thay đổi cách thức. Trần Phủ, tức Cung Định vương và sau này là Trần Nghệ Tông, ban đầu không muốn trực tiếp tranh giành ngai vàng. Theo ghi chép lịch sử, Thiên Ninh công chúa đã khuyên ông đứng lên bảo vệ cơ nghiệp của tổ tiên. Sau đó, Trần Phủ cùng các thành viên trong tôn thất tìm cách tập hợp lực lượng ở vùng Thanh Hóa để chuẩn bị tiến đánh kinh thành.

Một nhân vật có vai trò đáng chú ý trong quá trình này là Trần Ngô Lang, người được Dương Nhật Lễ tin dùng nhưng lại bí mật đứng về phía Trần Phủ. Khi được cử đưa quân đi đàn áp lực lượng chống đối, Ngô Lang tìm cách khiến quân sĩ không trở về triều mà theo phe Trần Phủ. Nhờ đó, lực lượng của Trần Phủ ngày càng mạnh lên.

Tổng hợp (VTC News, Dân Việt)