WHO cảnh báo thực phẩm siêu chế biến làm gia tăng các bệnh không lây nhiễm

Thanh thiếu niên Việt ngày càng tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến

Thực phẩm siêu chế biến từ lâu được ưa chuộng nhờ tính tiện lợi, giá thành hợp lý và dễ tiếp cận. Đáng lo ngại, mức tiêu thụ các loại thực phẩm này đang gia tăng nhanh chóng tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.

Trong cuộc trao đổi với Người Đưa Tin nhân Ngày An toàn thực phẩm thế giới (7/6), Bác sĩ, Tiến sĩ Jennifer Horton - Phó Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam cho biết, thực phẩm siêu chế biến đang ngày càng chiếm tỉ trọng lớn trong chế độ ăn trên toàn cầu.

Bằng chứng cho thấy tại một số quốc gia, hơn một nửa tổng lượng calo tiêu thụ hằng ngày đến từ thực phẩm siêu chế biến. Đáng lo ngại, mức tiêu thụ các loại thực phẩm này đang gia tăng nhanh chóng tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, trong đó có Việt Nam.

Theo BS.TS Jennifer Horton, thực phẩm siêu chế biến hầu như không chứa hoặc chứa rất ít thực phẩm nguyên chất, thường có hàm lượng đường tự do, natri và chất béo không lành mạnh ở mức cao. Các ví dụ phổ biến gồm nước giải khát có gas, nước tăng lực, thịt chế biến sẵn, bánh mì và bánh ngọt đóng gói, cùng các loại đồ ăn nhẹ.

Tại Việt Nam, đã xuất hiện những dấu hiệu đáng lo ngại cho thấy thanh thiếu niên ngày càng tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến hơn. Chẳng hạn, khảo sát sức khỏe học sinh toàn cầu cho thấy tỉ lệ học sinh ăn thức ăn nhanh ≥3 ngày mỗi tuần tăng từ 8% năm 2013 lên 17% vào năm 2019. Việc tiêu thụ đồ uống có gas hằng ngày cũng tăng khoảng 10 điểm phần trăm trong cùng giai đoạn. Khoảng 1/3 học sinh uống đồ uống có gas mỗi ngày.

Phó Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam chỉ ra, hiện đã có nhiều bằng chứng mạnh mẽ và ngày càng gia tăng cho thấy việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến có liên quan đến hàng loạt nguy cơ sức khỏe, bao gồm sự gia tăng của các bệnh không lây nhiễm (NCDs) - hiện chiếm hơn ba phần tư số ca tử vong trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam.

Các nguy cơ điển hình bao gồm thừa cân hoặc béo phì; đái tháo đường tuýp 2; rối loạn mỡ máu; tăng huyết áp; bệnh tim mạch; bệnh thận mạn tính; và các vấn đề về sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu. Những tình trạng này làm gia tăng nguy cơ tử vong sớm.

Đối với trẻ em, tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì ngay từ nhỏ và kéo dài đến tuổi trưởng thành, từ đó làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh tim mạch và một số loại ung thư.

Bên cạnh đó, các thực phẩm này thường nghèo vi chất dinh dưỡng thiết yếu và có thể thay thế các thực phẩm lành mạnh hơn, làm gia tăng nguy cơ thấp còi và thiếu vi chất.

"Ngày càng có thêm bằng chứng cho thấy thực phẩm siêu chế biến liên quan đến các vấn đề về sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm và tăng động, đồng thời có thể ảnh hưởng đến kết quả học tập của trẻ", TS.BS Jennifer Horton cho biết thêm.

Theo bà, tại Việt Nam, tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên cũng đang có xu hướng gia tăng.

Việc gia tăng tiêu thụ các thực phẩm này còn kéo theo những tác động đến môi trường, bao gồm phát thải carbon cao hơn, gia tăng rác thải nhựa và gây áp lực lên đa dạng sinh học là những yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Giúp người tiêu dùng dễ dàng đưa ra lựa chọn lành mạnh

Từ thực trạng trên, WHO khuyến nghị mỗi người nên hạn chế tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến và tăng cường sử dụng các thực phẩm tươi, chế biến tối thiểu.

Ở cấp độ cá nhân, có thể áp dụng một số biện pháp như ưu tiên các bữa ăn nấu tại nhà từ thực phẩm nguyên chất như rau, củ, quả và các nguồn đạm lành mạnh, với các phương pháp chế biến tốt cho sức khỏe (như hấp, luộc, om, quay, xào) và giảm lượng muối, đường, chất béo và dầu mỡ.

Khi gọi món hoặc ăn ngoài, có thể đề nghị chế biến món ăn với ít muối, đường và dầu hơn; đồng thời cân nhắc lựa chọn các món có rau và trái cây. Lựa chọn đồ uống một cách hợp lý, ưu tiên nước lọc hoặc đồ uống không thêm đường.

Hạn chế sử dụng các thực phẩm chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn có hàm lượng cao đường, muối, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.

"Truyền thông tới người tiêu dùng, giáo dục trong trường học và truyền thông đại chúng có thể góp phần nâng cao nhận thức và thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh hơn", BS.TS. Jennifer Horton nhấn mạnh.

WHO đánh giá cao quyết định của Chính phủ Việt Nam về việc áp dụng thuế đối với đồ uống có đường từ năm 2027. Thuế đối với đồ uống có đường đã được chứng minh là biện pháp hiệu quả giúp giảm khả năng chi trả, giảm mức độ sẵn có và tiêu thụ các sản phẩm này.

"WHO cũng khuyến nghị Việt Nam triển khai nhãn cảnh báo dinh dưỡng ở mặt trước bao bì với các biểu tượng rõ ràng, giúp người tiêu dùng dễ dàng đưa ra lựa chọn lành mạnh hơn.

Các quy định về thuế và ghi nhãn cũng tạo động lực để các doanh nghiệp thực phẩm cải tiến công thức sản phẩm, giảm lượng muối, đường, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa", Phó Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam nhấn mạnh.

Hoạt động tiếp thị thực phẩm và đồ uống không cồn là một trong những yếu tố chính thúc đẩy tình trạng béo phì ở trẻ em và các bệnh không lây liên quan đến chế độ ăn ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Nhiều bằng chứng cho thấy tiếp thị có tác động trực tiếp đến sở thích ăn uống của trẻ, đặc biệt đối với các sản phẩm nhiều đường, muối và chất béo.

Vì vậy, WHO cũng khuyến nghị Việt Nam ban hành các chính sách toàn diện nhằm bảo vệ trẻ em khỏi hoạt động tiếp thị thực phẩm, bao gồm cả trên mạng xã hội, cũng như trong các môi trường ngoài đời thực như sân chơi, trường học, sân thể thao và các cơ sở y tế.

Bên cạnh đó, các biện pháp khác đã được chứng minh là giúp cải thiện dinh dưỡng bao gồm thúc đẩy môi trường thực phẩm lành mạnh hơn, ví dụ như xây dựng các tiêu chuẩn bữa ăn tại trường học và nơi làm việc...