Người phụ nữ duy nhất trong sử Việt từng lên ngôi vua

Trong lịch sử Việt Nam, có một người phụ nữ từng ngồi trên ngai vàng, sau đó trở thành hoàng hậu rồi lại bị phế xuống hàng công chúa, trước khi tái giá với một vị tướng và sống những năm tháng cuối đời trong một thân phận khác. Người đó là Lý Chiêu Hoàng - vị nữ hoàng duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam, đồng thời cũng là vị vua cuối cùng của triều Lý.

Cuộc đời Lý Chiêu Hoàng đặc biệt không chỉ bởi bà là người phụ nữ duy nhất từng chính thức trị vì trên ngai vàng, mà còn bởi số phận của bà gắn chặt với một trong những bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc: sự chấm dứt của triều Lý và sự ra đời của triều Trần. Từ một bé gái mới khoảng 6 tuổi được đưa lên ngôi, bà trở thành người trao ngai vàng cho chồng, rồi trải qua những biến động liên tiếp trong cả địa vị lẫn cuộc sống riêng tư.

Lý Chiêu Hoàng tên thật là Lý Phật Kim, sinh năm 1218, là con gái của vua Lý Huệ Tông và Hoàng hậu Trần Thị Dung. Khi bà chào đời, nhà Lý đã bước vào giai đoạn suy yếu sau hơn hai thế kỷ tồn tại. Triều đình rối ren, quyền lực của họ Trần ngày càng lớn, trong khi Lý Huệ Tông không có con trai để kế vị. Trong hoàn cảnh ấy, năm 1224, Lý Huệ Tông truyền ngôi cho con gái. Lý Phật Kim khi đó mới khoảng 6 tuổi, trở thành Lý Chiêu Hoàng và chính thức ngồi lên ngai vàng. Bà là vị hoàng đế thứ 9 và cuối cùng của triều Lý, đồng thời là nữ hoàng duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Một đứa trẻ 6 tuổi tất nhiên khó có thể tự mình điều hành một triều đình đang đứng trước những biến động lớn. Quyền lực thực tế khi ấy ngày càng tập trung vào những nhân vật thuộc họ Trần, đặc biệt là Trần Thủ Độ. Chính trong giai đoạn này, Lý Chiêu Hoàng gặp Trần Cảnh - người sau này trở thành Trần Thái Tông. Trần Cảnh vốn là con của Trần Thừa và được đưa vào cung khi còn nhỏ. Mối quan hệ giữa hai đứa trẻ về sau trở thành một mắt xích quan trọng trong kế hoạch chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần. Năm 1225, Lý Chiêu Hoàng kết hôn với Trần Cảnh và sau đó nhường ngôi cho chồng. Trần Cảnh lên ngôi, lấy hiệu Trần Thái Tông, mở đầu triều Trần.

Sự kiện ấy khép lại triều Lý sau 216 năm tồn tại và mở ra một triều đại mới trong lịch sử Đại Việt. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận đây là thời điểm Lý Chiêu Hoàng truyền ngôi cho Trần Cảnh, từ đó triều Trần được thiết lập.

Sau khi trao ngai vàng cho chồng, Lý Chiêu Hoàng không rời khỏi hoàng cung mà trở thành Chiêu Thánh Hoàng hậu của nhà Trần. Như vậy, bà trở thành một nhân vật đặc biệt trong lịch sử khi từng giữ hai vị trí tưởng như đối lập: một nữ hoàng trị vì một triều đại và sau đó là hoàng hậu của triều đại kế tiếp. Bà và Trần Thái Tông cũng là cặp vợ chồng duy nhất trong lịch sử Việt Nam mà cả hai đều từng làm vua.

Thế nhưng, cuộc đời của Lý Chiêu Hoàng sau khi rời ngai vàng không hề bình yên. Năm 1237, bà bị phế khỏi ngôi hoàng hậu và giáng xuống làm công chúa. Việc thay đổi thân phận này gắn với vấn đề người kế vị của nhà Trần và những toan tính nhằm bảo đảm dòng dõi hoàng gia. Sau đó, Trần Thái Tông lấy Thuận Thiên Công chúa, chị ruột của Lý Chiêu Hoàng, làm hoàng hậu.

Từ một nữ hoàng từng đứng trên đỉnh cao quyền lực, Lý Chiêu Hoàng lần lượt trở thành hoàng hậu rồi công chúa. Những biến động ấy khiến cuộc đời bà thường được nhắc đến như một trong những số phận nhiều truân chuyên nhất trong lịch sử Việt Nam. Điều đặc biệt là phần lớn những bước ngoặt quan trọng ấy đều xảy ra khi bà còn rất trẻ và trong bối cảnh quyền lực triều đại đang chuyển dịch mạnh mẽ.

Sau khi bị phế, Lý Chiêu Hoàng có một khoảng thời gian dài khá mờ nhạt trong chính sử. Mãi đến năm 1258, sau cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất, bà mới xuất hiện trở lại trong một bước ngoặt khác của cuộc đời. Trần Thái Tông gả bà cho Lê Phụ Trần, vị tướng có công lớn trong cuộc chiến. Sau đó, hai người có con và cùng sống qua những năm tháng còn lại của cuộc đời bà.

Cuộc hôn nhân với Lê Phụ Trần cũng đánh dấu một giai đoạn khác trong cuộc đời Lý Chiêu Hoàng. Không còn là nữ hoàng hay hoàng hậu đứng giữa trung tâm quyền lực, bà sống với một thân phận bình thường hơn, có gia đình và con cái. Sau hàng loạt biến cố từ khi còn nhỏ, đây được xem là quãng đời tương đối bình lặng của người phụ nữ từng trải qua những thay đổi địa vị hiếm có trong lịch sử.

Lý Chiêu Hoàng qua đời năm 1278, ở tuổi khoảng 60. Bà mất sau khi đã chứng kiến cả sự sụp đổ của triều Lý, sự hình thành và phát triển của triều Trần, cũng như những cuộc chiến lớn bảo vệ Đại Việt.

Nhìn lại cuộc đời Lý Chiêu Hoàng, điều khiến hậu thế nhớ đến bà không chỉ là danh hiệu “nữ hoàng duy nhất” mà còn là nghịch lý trong chính số phận của người phụ nữ này. Bà được đưa lên ngai vàng khi còn là một đứa trẻ, nhưng lại không thực sự có cơ hội quyết định vận mệnh của chính mình. Chỉ trong thời gian ngắn, bà từ công chúa trở thành hoàng đế, từ hoàng đế thành hoàng hậu, rồi từ hoàng hậu trở thành công chúa và cuối cùng là phu nhân của một vị tướng.

Lý Chiêu Hoàng cũng thường được nhìn nhận như nhân vật đứng ở điểm kết thúc của nhà Lý. Tuy nhiên, sự chuyển giao từ Lý sang Trần không thể được quy về quyết định của một cô bé 6 tuổi. Đó là kết quả của cả một quá trình nhà Lý suy yếu, trong khi họ Trần ngày càng nắm giữ thực quyền trong triều đình. Việc Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi chỉ là mắt xích cuối cùng trong một cuộc chuyển giao quyền lực đã được hình thành từ trước.

Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Dân Việt, VOV)