Đi làm thì stress vì công việc, thất nghiệp thì stress vì tiền bạc

Bạn đã bao giờ rơi vào cảm giác này chưa? Sáng mở mắt đã muốn xin nghỉ việc, nhưng nghĩ đến tiền thuê nhà, hóa đơn siêu thị và số dư tiết kiệm chẳng là bao, bạn đành lặng lẽ mở máy tính, tiếp tục một ngày làm việc chẳng mấy dễ chịu. Nghỉ việc để nghỉ ngơi cũng cần tiền, mà đi làm để kiếm tiền đôi khi lại khiến người ta kiệt sức.

Vì vậy “Không đi làm thì gặp vấn đề kinh tế, đi làm thì gặp vấn đề tinh thần” đang là câu nói được nhiều người đồng cảm. Nghe qua tưởng chỉ là một lời than thở trên mạng xã hội, nhưng nó phản ánh đúng tình cảnh của không ít người trưởng thành: Công việc đem lại thu nhập để duy trì cuộc sống, đồng thời cũng có thể trở thành nguồn cơn của lo âu, mất ngủ và những ngày dài tự bào mòn bản thân.

Đi làm thì stress vì công việc: Kiếm được tiền nhưng kiệt sức

Với nhiều người, một ngày làm việc không kết thúc khi rời khỏi văn phòng. Tin nhắn từ đồng nghiệp vẫn đến sau giờ làm, những đầu việc chưa hoàn thành tiếp tục xuất hiện trong đầu lúc ăn tối, còn cuộc họp sáng mai có thể khiến người ta trằn trọc từ đêm hôm trước.

Áp lực công việc không chỉ nằm ở khối lượng nhiệm vụ. Những chỉ tiêu khó đạt, kỳ vọng từ cấp trên, quan hệ đồng nghiệp phức tạp và nỗi lo bị đánh giá kém cũng có thể khiến một người luôn trong trạng thái căng thẳng. Đôi khi, điều khiến người ta thấy mệt mỏi nhất không phải một đầu việc cụ thể, mà là cảm giác lúc nào cũng phải chứng minh mình đủ giỏi, đủ nhanh và đủ hữu ích.

Muốn hoàn thành công việc, người lao động phải dành thời gian và năng lượng. Muốn có cơ hội tăng lương, thăng tiến, họ lại phải cố gắng nhiều hơn. Nhưng nếu sự cố gắng ấy kéo dài trong một môi trường thiếu ranh giới, việc làm tốt công việc dần trở thành cuộc chạy đua với chính sức khỏe của mình.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa kiệt sức nghề nghiệp (burnout) trong ICD-11 là hiện tượng liên quan đến công việc, bắt nguồn từ tình trạng căng thẳng kéo dài tại nơi làm việc không được quản lý hiệu quả. Tình trạng này có ba đặc điểm chính: cạn kiệt năng lượng, gia tăng sự xa cách hoặc thái độ tiêu cực với công việc và suy giảm hiệu quả nghề nghiệp.

Nói cách khác, cảm giác chán nản, cạn kiệt sức lực sau một thời gian dài đi làm không đơn giản là biểu hiện của việc thiếu cố gắng. Khi áp lực kéo dài mà không có cơ hội phục hồi, cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần đều có thể bị ảnh hưởng.

Đáng nói, nhiều người vẫn tiếp tục làm việc dù đã chạm ngưỡng chịu đựng. Lý do rất thực tế: Họ cần tiền.

Tiền thuê nhà, tiền ăn uống, chi phí đi lại, các khoản trả góp, bảo hiểm và trách nhiệm với gia đình đều đến hạn theo tháng. Một công việc khiến người ta mệt mỏi vẫn có thể là nguồn thu nhập ổn định duy nhất để duy trì cuộc sống. Nghỉ việc đồng nghĩa với việc phải đối mặt với hàng loạt câu hỏi chưa có lời giải: Bao lâu mới tìm được công việc mới? Tiền tiết kiệm đủ dùng trong mấy tháng? Nếu thu nhập giảm, những kế hoạch đang theo đuổi sẽ ra sao?

Bởi vậy, câu “mệt quá thì nghỉ việc đi” nghe thì đơn giản, nhưng không phải ai cũng có thể làm theo. Với người chưa có khoản dự phòng đủ lớn, nghỉ việc không chỉ là quyết định liên quan đến sự nghiệp mà còn tác động trực tiếp đến khả năng chi trả cho cuộc sống hằng ngày.

Thất nghiệp thì stress vì tiền bạc: Có thời gian nghỉ ngơi nhưng không thể thực sự thảnh thơi

Trước khi nghỉ việc, nhiều người hình dung cuộc sống không có công việc sẽ nhẹ nhàng hơn. Không cần dậy sớm, không phải chen chúc trên đường đi làm, không còn những cuộc họp kéo dài hay tin nhắn công việc ngoài giờ. Họ nghĩ mình cuối cùng cũng có thể ngủ đủ giấc, chăm sóc bản thân và dành thời gian cho những điều đã trì hoãn từ lâu.

Nhưng khi nguồn thu nhập thực sự dừng lại, cảm giác nhẹ nhõm ban đầu có thể nhanh chóng nhường chỗ cho nỗi bất an.

Các khoản chi tiêu không tự biến mất chỉ vì một người tạm thời không có việc làm. Tiền nhà vẫn phải trả, tiền điện nước vẫn phát sinh, những bữa ăn vẫn cần được chuẩn bị. Trong khi đó, số tiền tiết kiệm cứ giảm dần theo từng tháng, còn ngày tìm được công việc mới lại chưa thể xác định.

Lúc này, thời gian rảnh không còn hoàn toàn là thời gian nghỉ ngơi. Một buổi sáng thức dậy muộn có thể đi kèm cảm giác tội lỗi vì chưa gửi CV. Một ngày chưa tìm được việc có thể kéo theo hàng loạt câu hỏi về năng lực bản thân. Nhìn bạn bè tiếp tục đi làm, nhận lương, thăng chức hoặc mua sắm những món đồ mong muốn, người thất nghiệp dễ rơi vào tâm lý sốt ruột, tự so sánh và lo mình đang tụt lại phía sau.

Nỗi lo ấy càng lớn khi khoảng thời gian nghỉ việc kéo dài. Thị trường lao động không phải lúc nào cũng có sẵn vị trí phù hợp với mức lương và kinh nghiệm của mỗi người. Sau một thời gian gián đoạn, họ có thể phải cạnh tranh với nhiều ứng viên khác, chấp nhận mức thu nhập thấp hơn hoặc cân nhắc một công việc không đúng với định hướng ban đầu.

Với người ngoài 30 tuổi, những áp lực này đôi khi còn đi kèm trách nhiệm gia đình. Cha mẹ có thể đã lớn tuổi, con cái cần được chăm sóc, các khoản vay dài hạn vẫn đến kỳ thanh toán. Nếu đang là nguồn thu nhập chính của gia đình, việc thất nghiệp không còn là chuyện riêng của một cá nhân.

Đó cũng là lý do nhiều người không dám nghỉ việc dù đã quá mệt mỏi. Họ biết mình cần dừng lại, nhưng lại sợ cái giá phải trả cho khoảng thời gian không có thu nhập. Ngược lại, những người đã nghỉ việc cũng khó tận hưởng quãng nghỉ nếu ngày nào cũng phải tính xem khoản tiền còn lại có đủ để duy trì cuộc sống trong tháng tới hay không.

Vì sao nhiều người mắc kẹt giữa 2 lựa chọn gây mệt mỏi?

Điểm chung của 2 trạng thái này nằm ở việc công việc đang phải gánh cùng lúc hai vai trò: Đảm bảo tài chính và duy trì cảm giác an toàn trong cuộc sống.

Khi có việc làm, thu nhập giúp các khoản chi tiêu được thanh toán đúng hạn. Nhưng nếu công việc đi kèm cường độ quá cao, môi trường độc hại hoặc cảm giác bất an kéo dài, người lao động phải đánh đổi sức khỏe để giữ lấy sự ổn định tài chính.

Khi không có việc làm, họ có thể thoát khỏi nguồn áp lực cũ, nhưng lại phải đối mặt với sự thiếu hụt thu nhập và nỗi lo về khả năng quay trở lại thị trường lao động. Nếu chưa có khoản dự phòng hoặc phương án nghề nghiệp thay thế, khoảng thời gian nghỉ ngơi rất dễ biến thành một giai đoạn căng thẳng khác.

Vòng luẩn quẩn thường diễn ra như sau: Càng cần tiền, người ta càng không dám nghỉ việc; càng cố làm trong trạng thái kiệt sức, họ càng khó duy trì hiệu suất lâu dài. Nhưng nếu quyết định dừng lại mà chưa chuẩn bị đủ tài chính, nỗi lo tiền bạc lại xuất hiện, khiến họ muốn nhanh chóng quay về một công việc bất kỳ.

Ở đây, vấn đề không nằm ở việc một người đủ mạnh mẽ hay chưa đủ mạnh mẽ để chịu đựng. Có những áp lực xuất phát từ cách tổ chức công việc, mức thu nhập, chi phí sinh hoạt và trách nhiệm mà mỗi người phải gánh vác. Chỉ yêu cầu bản thân tích cực hơn hoặc cố gắng hơn chưa chắc đã giải quyết được những vấn đề này.

Một công việc có thu nhập tốt nhưng liên tục lấy đi thời gian nghỉ ngơi, sức khỏe và các mối quan hệ có thể không phải lựa chọn bền vững. Ngược lại, nghỉ việc ngay khi chưa có phương án tài chính cũng có thể khiến một người rơi vào thế bị động. Điều cần cân nhắc là mức độ áp lực hiện tại, khả năng chịu đựng của bản thân và những nguồn lực có thể sử dụng nếu quyết định thay đổi.

Muốn nghỉ việc mà không quá hoảng sợ, muốn đi làm mà không kiệt sức: Cần chuẩn bị gì?

Nếu áp lực công việc đã kéo dài, bước đầu tiên không nhất thiết phải là nghỉ việc ngay lập tức. Có thể bắt đầu bằng việc xác định chính xác điều gì đang khiến bản thân mệt mỏi. Đó là khối lượng công việc quá lớn, thời gian làm việc không hợp lý, quan hệ với cấp trên và đồng nghiệp, mức lương không tương xứng hay cảm giác không còn phù hợp với nghề nghiệp hiện tại?

Mỗi nguyên nhân sẽ cần một cách xử lý khác nhau. Nếu vấn đề nằm ở khối lượng công việc, việc trao đổi để điều chỉnh nhiệm vụ hoặc ưu tiên lại đầu việc có thể hữu ích. Nếu môi trường làm việc liên tục gây tổn hại đến sức khỏe, tìm một vị trí khác phù hợp hơn có thể là phương án đáng cân nhắc. Nếu đã xuất hiện tình trạng mất ngủ kéo dài, lo âu nghiêm trọng hoặc kiệt quệ đến mức ảnh hưởng sinh hoạt, việc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn cũng cần được đặt lên hàng đầu.

Về tài chính, việc tính toán chi phí sinh hoạt tối thiểu mỗi tháng giúp mỗi người biết mình thực sự cần bao nhiêu tiền để duy trì cuộc sống. Quỹ dự phòng không nhất thiết phải bắt đầu bằng mục tiêu quá lớn; ngay cả khoản tiền đủ trang trải một vài tháng chi phí thiết yếu cũng có thể tạo thêm dư địa cho những quyết định nghề nghiệp.

Bên cạnh đó, cần phân biệt giữa việc nghỉ ngơi có kế hoạch và việc rời bỏ công việc trong trạng thái hoàn toàn bị động. Nếu muốn nghỉ việc, có thể chủ động tìm hiểu thị trường, cập nhật kỹ năng, gửi hồ sơ ứng tuyển hoặc tìm các dự án ngắn hạn trước khi chấm dứt công việc hiện tại. Với một số người, chuyển sang công việc ít áp lực hơn, làm bán thời gian hoặc nhận dự án tự do cũng là phương án trung gian đáng cân nhắc, miễn là thu nhập và điều kiện làm việc thực tế đáp ứng được nhu cầu.

Quan trọng hơn, đừng xem sức khỏe tinh thần là thứ chỉ được quan tâm sau khi đã hoàn thành mọi mục tiêu tài chính. Giấc ngủ, thời gian nghỉ ngơi, hoạt động ngoài trời và những mối quan hệ bên ngoài công việc đều góp phần duy trì khả năng làm việc lâu dài. Một lịch làm việc kín mít có thể khiến thu nhập tăng lên trong ngắn hạn, nhưng nếu kéo dài đến mức cơ thể và tinh thần không còn khả năng phục hồi, cái giá phải trả có thể lớn hơn nhiều.

Ở chiều ngược lại, cũng không nên mặc định rằng thất nghiệp đồng nghĩa với thất bại. Khoảng thời gian không có việc làm có thể là cơ hội để điều chỉnh hướng đi, học thêm kỹ năng hoặc tìm kiếm môi trường phù hợp hơn. Và để quãng nghỉ của mình thực sự có ích, mỗi người vẫn cần một kế hoạch tài chính và nghề nghiệp đủ thực tế, thay vì đặt toàn bộ hy vọng vào việc mọi thứ sẽ tự ổn sau một thời gian.