Vì sao người xưa kiêng cây dâu tằm, nhưng ngày nay nhiều người lại đưa vào nhà làm bonsai?

Dâu tằm vốn chẳng phải loại cây xa lạ. Ở nhiều vùng quê trước đây, cây thường được trồng để lấy lá nuôi tằm, lấy quả hoặc mọc thành bụi ở vườn, bờ rào. Thế nhưng, nếu hỏi những người lớn tuổi chuyện có nên đem dâu tằm trồng ngay trước cửa hay trong khuôn viên nhà hay không, không khó để bắt gặp những lời khuyên nên tránh. Điều thú vị là vài năm trở lại đây, hình ảnh ấy dường như đang thay đổi. Dâu tằm được đưa vào chậu, uốn thân, tạo tán thành bonsai; có cây thân xù xì, dáng cổ, phía trên vẫn sai những chùm quả chuyển từ xanh sang đỏ rồi tím sẫm. Từ một loại cây từng gắn với những điều kiêng kỵ dân gian, dâu tằm lại trở thành thú chơi cây của không ít người.

Vậy vì sao lại có sự trái ngược này?

Vì sao người xưa từng kiêng trồng dâu tằm trong nhà?

Trước hết cần nói rõ, chuyện kiêng dâu tằm chủ yếu xuất phát từ quan niệm dân gian và cách lý giải tên gọi, chứ không phải bằng chứng cho thấy bản thân cây đem đến điều không may.

1. Tên gọi từng khiến cây bị gắn với ý nghĩa không vui

Một cách giải thích thường được nhắc tới bắt nguồn từ chữ Hán của cây dâu là “tang” (桑), có âm gần với chữ “tang” (喪) mang nghĩa tang tóc, mất mát. Trong văn hóa Á Đông xưa, tên gọi và cách chơi chữ thường ảnh hưởng khá nhiều đến việc lựa chọn cây cối, đồ vật trong nhà. Vì liên tưởng này, dâu tằm có lúc bị xem là không phù hợp để trồng ngay trước nhà - nơi người xưa thường mong muốn những hình ảnh mang ý nghĩa cát tường, sinh sôi. Tuy nhiên, đây là quan niệm dựa trên âm đọc và biểu tượng văn hóa, không phải đặc tính sinh học của cây.

2. Vị trí của cây dâu ngày xưa cũng rất khác hiện nay

Dâu tằm vốn là cây phục vụ đời sống sản xuất. Ở những vùng có nghề trồng dâu nuôi tằm, người ta cần lá với số lượng lớn nên cây thường được trồng thành bãi, thành hàng ngoài vườn hoặc trên những diện tích riêng, thay vì được xem như cây cảnh trang trí phòng khách. Bởi vậy, hình ảnh dâu tằm trong đời sống xưa vốn gần với vườn dâu, nghề tằm tang hơn là một chậu cây cảnh được tạo dáng cẩn thận.

3. Một số kiêng kỵ được truyền từ đời này sang đời khác

Khi một quan niệm đã tồn tại lâu, thế hệ sau đôi khi tiếp tục làm theo mà không còn quá quan tâm nguồn gốc. Từ chuyện tránh trồng trước cửa, dần dần có thể được hiểu rộng thành “không nên trồng dâu trong nhà”. Nhưng cũng cần tránh nói rằng “người xưa tuyệt đối không trồng dâu”. Cây dâu có vai trò rất quan trọng trong nghề trồng dâu nuôi tằm và đời sống truyền thống. Điều bị kiêng trong một số quan niệm chủ yếu liên quan tới vị trí trồng và ý nghĩa biểu tượng, chứ không phải cây dâu bị loại bỏ khỏi đời sống.

Vậy tại sao ngày nay dâu tằm lại được đưa vào chậu làm bonsai?

Khi bỏ lớp ý nghĩa kiêng kỵ sang một bên và nhìn dâu tằm như một loại cây, người chơi cây lại tìm thấy ở nó khá nhiều đặc điểm thú vị.

1. Thân cây càng già càng có vẻ đẹp riêng

Một cây dâu non trồng ngoài vườn có thể chẳng tạo nhiều ấn tượng. Nhưng khi cây có tuổi, phần thân bắt đầu trở nên thô ráp, xuất hiện những đường nét ngoằn ngoèo và vẻ xù xì tự nhiên. Đây lại chính là đặc điểm được người chơi bonsai yêu thích. Sau quá trình cắt tỉa và tạo dáng, một gốc dâu có thân già nhưng tán nhỏ phía trên dễ tạo cảm giác như một cây cổ thụ được thu nhỏ vào trong chậu. Mỗi cây cũng có đường thân khác nhau nên thành phẩm khó giống nhau hoàn toàn.

2. Không chỉ ngắm lá, còn có thể chờ mùa quả

Đây là điểm khiến dâu tằm bonsai thú vị hơn nhiều loại cây chỉ chơi thân và lá. Quả dâu thay đổi màu sắc trong quá trình chín: ban đầu còn xanh, sau đó chuyển dần sang đỏ và cuối cùng là tím sẫm ở nhiều giống. Khi cây đang mang quả, những chùm dâu nhỏ nằm giữa tán lá xanh tạo điểm nhấn khá bắt mắt. Tất nhiên, cây được trồng chủ yếu để tạo dáng bonsai thì không nên mặc định sẽ cho lượng quả giống một cây dâu được chăm sóc chuyên để thu hoạch. Khả năng ra quả còn phụ thuộc giống, điều kiện trồng, ánh sáng và cách chăm sóc.

3. Dâu tằm có thể cắt tỉa để kiểm soát kích thước

Ngoài tự nhiên, dâu tằm có thể phát triển thành cây hoặc bụi khá lớn. Nhưng cây cũng đáp ứng với việc cắt tỉa, vì vậy người trồng có thể kiểm soát tán và tạo những dáng nhỏ hơn để chơi trong chậu. Chính việc thu nhỏ một cây vốn quen thuộc ngoài vườn thành một chậu bonsai đã làm thay đổi hoàn toàn cảm giác về dâu tằm. Thay vì một bụi cây mọc rộng bên hàng rào, giờ đây nó có thể chỉ là một gốc cây già với vài cành được định hướng, tán vừa phải và bộ chậu phù hợp. Đây cũng là lý do khi nhìn ảnh dâu bonsai, nhiều người thậm chí không liên tưởng ngay tới những cây dâu từng gặp ở quê.

Nhưng "đưa vào nhà" không có nghĩa đặt cây ở đâu cũng được

Đây là điểm rất dễ bị bỏ qua nếu chỉ nhìn những chậu dâu bonsai đẹp trên mạng. Dâu tằm không phải loại cây thích hợp để đặt lâu dài trong một góc phòng thiếu ánh sáng chỉ vì đã được làm thành bonsai. Cây vẫn cần ánh sáng tốt để sinh trưởng, duy trì tán khỏe và hỗ trợ việc ra hoa, kết quả. Vì vậy, “đưa vào nhà” trong trường hợp này nên được hiểu rộng là đưa vào không gian sống, sân, hiên, ban công hoặc khu vực có điều kiện ánh sáng phù hợp, chứ không nhất thiết bê một chậu dâu vào giữa phòng khách rồi để quanh năm. Nếu muốn chơi dâu tằm bonsai, mọi người cũng nên để ý vài điểm thực tế:

- Chậu cần thoát nước tốt, tránh để bộ rễ liên tục nằm trong đất úng.

- Cây cần ánh sáng đầy đủ, đặc biệt nếu muốn cây sinh trưởng khỏe và có quả.

- Cắt tỉa nên phục vụ cả tạo dáng lẫn sức khỏe của cây, không nên chỉ cố ép cây thật nhỏ.

- Nếu có ý định ăn quả, cần đặc biệt thận trọng với thuốc bảo vệ thực vật hoặc những hóa chất dùng trong quá trình chăm cây cảnh.

Vậy có cần kiêng cây dâu tằm trong nhà nữa không?

Điều này cuối cùng phụ thuộc khá nhiều vào quan niệm của từng gia đình. Nếu người lớn trong nhà vẫn coi trọng những kiêng kỵ truyền thống và cảm thấy không thoải mái khi đặt dâu tằm trước cửa hoặc trong khuôn viên nhà, cũng chẳng có lý do gì phải cố trồng chỉ vì cây đang được ưa chuộng làm bonsai. Có rất nhiều loại cây khác để lựa chọn. Ngược lại, nếu không đặt nặng quan niệm ấy, dâu tằm hoàn toàn có thể được nhìn dưới góc độ của một loại cây cảnh có thân đẹp, có thể tạo dáng và còn có quả theo mùa. Việc nó từng bị gắn với một cách chơi chữ trong dân gian không làm thay đổi đặc tính thực tế của cây.

Có lẽ đây cũng chính là lý do dâu tằm có một hành trình khá thú vị: ngày trước được biết đến nhiều với vườn dâu nuôi tằm và những câu chuyện kiêng kỵ; ngày nay, một gốc dâu già lại có thể được thu nhỏ vào chiếc chậu, uốn thành bonsai và trở thành thứ người ta dành nhiều năm để chăm sóc, ngắm nhìn. Không có quy định cứng rằng cứ trồng dâu tằm là tốt hay xấu. Nếu thích cây, điều đáng quan tâm hơn vẫn là điều kiện ánh sáng, vị trí trồng, cách chăm sóc và sự thoải mái của chính những người sống trong nhà.

*Thông tin trong bài mang tính chất tham khảo