Vì sao căn nhà ở Hội An có mắt cửa? Mắt cửa là gì?

Nhắc đến phố cổ Hội An, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những mái ngói rêu phong, những chiếc đèn lồng nhiều màu sắc hay Chùa Cầu nổi tiếng. Thế nhưng, trước hầu hết các ngôi nhà cổ ở đây còn có một chi tiết nhỏ mà không phải ai cũng để ý: hai "con mắt" được gắn phía trên cửa chính. Đó là mắt cửa - một dấu ấn kiến trúc độc đáo, đồng thời chứa đựng những quan niệm tâm linh đã tồn tại hàng trăm năm ở phố Hội.

Về hình thức, mắt cửa là cặp vật thể trang trí gắn đối xứng hai bên phía trên khung cửa chính của nhà ở, đình, miếu hay nhà thờ tộc. Hình ảnh này đã xuất hiện tại Hội An từ thế kỷ XVII - XVIII và trở thành dấu ấn kiến trúc đặc trưng của đô thị cổ. Theo thống kê của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, hiện toàn phố cổ có hơn 200 kiểu mắt cửa khác nhau.

Dù đa dạng về hình dáng như hình tròn, bát giác, lục giác, vuông hay nửa khối cầu dẹt, mỗi đôi mắt cửa đều gồm hai phần chính là tâm và vành. Phần tâm thường được trang trí bằng hình lưỡng nghi đen - trắng, chữ Phúc, chữ Thọ, chữ triện hoặc nhụy hoa. Bao quanh là phần vành với các họa tiết cầu kỳ như hoa cúc sáu hoặc tám cánh, lá đề, bát quái, hồi văn, giao long hay hình những con dơi bao quanh chữ Phúc - biểu tượng cho phúc lành. Một số còn được buộc thêm dải lụa đỏ để tăng ý nghĩa may mắn.

Nguồn gốc của mắt cửa đến nay vẫn có nhiều cách lý giải khác nhau.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chi tiết kiến trúc này xuất hiện từ khi người Hoa đến sinh sống, buôn bán tại thương cảng Hội An vào khoảng thế kỷ XVII-XVIII. Theo nhà nghiên cứu văn hóa Phùng Tấn Đông, mắt cửa bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ môn thần - vị thần canh giữ cửa nhà trong văn hóa Trung Hoa.

Khi du nhập vào Hội An, hình tượng này dần được cách điệu thành những đôi mắt gắn trên cửa và trở thành một nét văn hóa riêng của phố cổ. Mỗi đôi mắt cửa có thể mang hình dáng, họa tiết khác nhau, thậm chí được chế tác theo quan niệm phong thủy của từng gia chủ, tạo nên sự đa dạng hiếm thấy.

Còn có một cách giải thích khác gắn với lịch sử thương cảng của Hội An. Ngày xưa, khi tàu thuyền tấp nập ra vào bến cảng, người dân thường vẽ đôi mắt ở hai bên mũi thuyền với niềm tin thần linh sẽ dẫn đường, giúp vượt qua sóng gió. Theo thời gian, hình tượng đôi mắt ấy được đưa lên cửa nhà với mong muốn bảo vệ gia đình và mang lại bình an.

Dù xuất phát từ giả thuyết nào, trong tâm thức của nhiều thế hệ người dân phố Hội, mắt cửa vẫn luôn được xem như "mắt thần", “mắt thiêng” canh giữ ngôi nhà. Chúng tượng trưng cho khả năng phân biệt thiện - ác, chính - tà, xua đuổi tà khí, tránh điều rủi ro và gìn giữ sự yên ấm cho gia đình. Chính vì vậy, mỗi đôi mắt cửa đều được gìn giữ cẩn thận và chế tác với nhiều hình thức khác nhau, thể hiện những mong ước về cuộc sống cát tường.

Ngày nay, mắt cửa vẫn hiện diện trên hầu hết những ngôi nhà cổ nổi tiếng của Hội An như nhà cổ Quân Thắng, nhà cổ Tấn Ký, nhà cổ Đức An, căn nhà số 87 Trần Phú,... Tại nhà cổ Quân Thắng - một trong những ngôi nhà đẹp nhất phố cổ - đôi mắt cửa hình tròn được chạm khắc như bông hoa cúc nở, điểm thêm dải vải đỏ tạo nên vẻ đẹp vừa trang nghiêm vừa tinh tế.

Trải qua hàng trăm năm cùng bao biến động của lịch sử, những đôi mắt cửa vẫn lặng lẽ hiện diện trên các mái nhà phố Hội. Không chỉ là một chi tiết kiến trúc, chúng còn là biểu tượng của niềm tin, bản sắc văn hóa và ký ức về một thương cảng sầm uất, góp phần tạo nên vẻ đẹp rất riêng khiến Hội An luôn để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng du khách.

(Tổng hợp)