Người thầy tí hon của "công chúa mía đường" Đặng Huỳnh Ức My
Chủ tịch 2 doanh nghiệp AgriS và Betrimex - Đặng Huỳnh Ức My lớn lên trong một gia đình mà cha mẹ là những doanh nhân hàng đầu Việt Nam. Tuy nhiên, khi nói về người thầy lớn nhất của đời mình, bà không nhìn lên thế hệ trước, mà nhìn xuống thế hệ sau.
Hỏi bà Đặng Huỳnh Ức My ai là người thầy lớn nhất của đời mình, câu trả lời đến trước khi câu hỏi kịp dứt: "Con tôi". Bà nhắc lại lần thứ hai, như để chắc rằng người nghe không coi đó là một câu xã giao, rồi nói rõ hơn: đó là các con.
Bà Ức My là con gái của ông Đặng Văn Thành và bà Huỳnh Bích Ngọc, những người dựng nên Thành Thành Công, được cha cho tự kiếm tiền từ thời sinh viên bằng việc bán cây cảnh dịp Tết hay mở một quán ăn nhỏ, được ngồi ghế Tổng giám đốc tập đoàn năm 28 tuổi, và được mẹ trao lại ghế Chủ tịch HĐQT AgriS vào tháng 7/2024. Biệt danh “Công chúa mía đường” - và đến giờ là Coconut Lady, gắn với ngành dừa, đến từ những vị trí đó.
Nếu có ai được cha mẹ "dạy" theo nghĩa đầy đủ nhất của từ này, thì đó là bà. Thế nhưng người bà gọi là thầy lại là những đứa trẻ.
Lời giải thích của bà bắt đầu từ thời gian. "Qua các con, tôi thấy quá khứ, hiện tại và tương lai gắn với nhau trong từng việc nhỏ", bà nói. Quá khứ là những điều bà từng được dạy. Hiện tại là cách bà chọn giữ lại hay thay đổi những điều ấy khi làm mẹ. Tương lai là phần các con sẽ tự chọn mang theo từ gia đình vào cuộc đời mình.
Với phần lớn các bậc cha mẹ, "giữ lại hay thay đổi" là một câu hỏi bình thường. Với một người đã nhận từ cha mẹ nhiều như bà, đó là một lựa chọn về thừa kế theo nghĩa riêng tư nhất: không phải cổ phần hay chức vụ, mà là nếp nghĩ, nếp nói, những thói quen mà một gia đình truyền cho nhau mà không cần giấy tờ. Và bà hiểu rằng người quyết định cuối cùng sẽ không phải là bà. Thế hệ sau sẽ tự chọn mang theo điều gì.
Vùng trồng dừa của Betrimex.
Để diễn giải việc xem các con là những người thầy, bà dẫn câu thành ngữ quen thuộc: "Nhìn cây sửa đất, nhìn con sửa mình". Người trồng mía giỏi không trách cây còi cọc, họ quay lại xem đất. Theo cách đó, khi con có điều chưa ổn, người cần được xem lại trước tiên là cha mẹ.
Đứa trẻ không chỉ là người cần được uốn nắn, nó còn là tấm gương soi ngược về phía người lớn. Trong các con, bà thấy lại chính mình của những ngày chưa đi học, trước khi biết nhìn lên những người phía trước để rồi mải miết chạy theo, và trong cuộc chạy ấy, dần đánh rơi bản tính của mình lúc nào không hay.
Để mô tả việc nuôi dạy con, bà dùng một hình ảnh khá hiện đại: một "camera tình cảm". Nó ghi lại cách người trong nhà nhìn nhau, giọng nói lúc bất đồng, và cả những lần người lớn chịu ngồi lại để nghe. "Điều được lưu giữ lâu nhất đôi khi là cảm giác của con trong khoảnh khắc ấy", bà nói. "Cùng một cuộc trò chuyện, tôi có thể nhớ mình đã nói gì, còn con nhớ mình đã được lắng nghe ra sao".
Sự lệch pha trong trí nhớ ấy là nơi nhiều cha mẹ vấp phải mà không biết. Người lớn cân nhắc từng lời khuyên, còn đứa trẻ giữ lại nét mặt và giọng nói. Bà My gọi mối liên hệ này là nhân quả trong gia đình: cách bà đón nhận một lời nói thật hôm nay sẽ góp phần quyết định ngày mai con có còn muốn mở lời với bà hay không.
Bà chia quá trình ấy thành ba tầng. Điều bà tin là tư tưởng. Cách bà đối xử với con là hành vi. Còn khoảnh khắc bà hiểu được con đã đón nhận điều đó thế nào mới là lúc nhận thức của bà thay đổi. Niềm tin tốt không tự động trở thành cách cư xử tốt, và cách cư xử mà người lớn cho là tốt chưa chắc đã được con cảm nhận như vậy. Chỉ khi nhìn vào phản ứng của con, cha mẹ mới biết khoảng cách giữa điều mình nghĩ và điều mình làm.
Theo bà, các con đã rèn bà cả EQ, IQ và CQ (trí tuệ sáng tạo). Bà học cách nhận ra nỗi lo của mình trước khi phản ứng, xem lại những điều mình tưởng đã hiểu về con, và tìm một cách trò chuyện mới khi cách cũ đã không còn phù hợp. Đó là những kỹ năng mà người ta thường chờ đợi ở một nhà lãnh đạo. Bà học chúng ở nhà, từ những người nhỏ tuổi nhất.
Bài học ấy khó hơn mọi bài học khác vì một lý do rất quen với người làm kinh doanh: có những quyết định không thể đảo ngược. "Trong công việc, mình có thể làm hỏng rồi đứng dậy, dù cũng chưa chắc đứng dậy được trên chính những việc mình đã thất bại", bà nói. "Nhưng dạy con thì chắc chắn không thể làm lại".
Bà đẩy lập luận đó đi xa hơn mức mà hầu hết lãnh đạo doanh nghiệp sẵn sàng nói ra. Người ta có thể bỏ chồng, bỏ bạn bè, bỏ đồng nghiệp. Ngay cả sự nghiệp cũng có thể thất bại, có thể đổ bể, có thể được từ bỏ khi ta đã quá mệt mỏi. Chỉ con là thứ duy nhất không thể bỏ. Đó không phải là sự xem nhẹ công việc, mà là một cách xếp thứ tự: sự nghiệp là thứ có thể xây lại từ đầu, còn một con người đã được hình thành thì không.
Thế hệ trẻ bây giờ, theo bà, sợ nhất là trách nhiệm, trong khi đây là thứ trách nhiệm duy nhất không thể trì hoãn, ủy quyền hay rút lui.
Cũng có một nghịch lý mà bà không né tránh. Bà cho rằng xã hội đang nhìn việc dạy con như thể quyền lực của cha mẹ là quá lớn, và nguồn lực mà các gia đình đổ vào con trẻ đang quá nhiều.
Ít ai thừa hưởng quyền lực và nguồn lực của cha mẹ nhiều như bà, và có lẽ chính vì thế mà bà hiểu giới hạn của chúng.
Công chúa mía đường Ức My và Nữ hoàng mía đường Huỳnh Bích Ngọc.
“Triết lý giáo dục hay thì không bao giờ cũ. Nhưng không ngôi trường nào thay được ngôi trường làm cha mẹ. Một đứa trẻ có thể đổi trường, đổi thầy, đổi môi trường sống. Mối quan hệ giữa cha mẹ và con thì không đổi được, và cũng không ai gánh thay được” - Bà nói.
Những gì "camera tình cảm" ghi lại thường chỉ được phát lại rất lâu sau. Ngày con còn ở nhà, bà nhắc con dọn phòng hoài, nhắc tới mức chính bà cũng thấy mình như đang "dí" con. Nhiều năm sau, con đi học xa, ở ký túc xá cùng bạn bè, rồi một hôm quay về hỏi mẹ: "Sao mấy đứa kia nó ở dơ quá vậy?". Lúc ấy, con mới hiểu vì sao mẹ đã nhắc mãi như thế. Người ta hay nghĩ ảnh hưởng của cha mẹ có hạn sử dụng. Câu chuyện căn phòng ký túc xá cho thấy nó không mất đi, nó chỉ đến muộn, và thường đến ở nơi cha mẹ không còn có mặt.
Trong mối quan hệ với con, bà nói, có lúc mẹ là người dạy, có lúc mẹ là người học.
Bà không coi vai trò người học là một sự khiêm tốn. Với bà, đó là cách duy nhất để biết mình đang dạy đúng hay sai. Một người thầy không nhìn vào học trò thì không biết bài giảng của mình đã đến được đâu. Người trồng cây không nhìn vào cây thì không biết đất cần sửa chỗ nào. Và một người mẹ, nếu không chịu học từ con, sẽ chỉ nhớ mình đã nói gì, mà không bao giờ biết con đã nghe thấy điều gì.