Láng giềng Việt Nam xây siêu đập công suất 300 tỷ kWh, lớn gấp 3 lần Đập Tam Hiệp: Chuyên gia cảnh báo nguy cơ nghiêm trọng

Kết luận được đưa ra sau khi nhóm nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc và Đại học Vân Nam tái dựng lịch sử dòng chảy của Yarlung Tsangpo trong gần 700 năm, từ 1325 đến 2020.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí China Science Bulletin ngày 8/10. Thay vì chỉ dựa vào dữ liệu quan trắc hiện đại, nhóm khoa học sử dụng vòng sinh trưởng của cây để nhìn lại những biến động thủy văn hàng thế kỷ trước. Kết quả đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh Trung Quốc đang triển khai dự án thủy điện khổng lồ ở hạ lưu Yarlung Tsangpo, tại khu vực Mặc Thoát (Medog), đông nam Tây Tạng.

Dự án này đã được khởi công tháng 7/2025, gồm 5 nhà máy thủy điện bậc thang với tổng công suất khoảng 60.000 MW. Tổng vốn đầu tư được công bố khoảng 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ và sản lượng điện dự kiến khoảng 300 tỷ kWh/năm.

Nếu hoàn thành theo thiết kế, Yarlung Tsangpo sẽ vượt Tam Hiệp để trở thành dự án thủy điện lớn nhất thế giới. Tam Hiệp hiện có tổng công suất lắp đặt 22.500 MW. Như vậy, công suất khoảng 60.000 MW của dự án mới tương đương 2,7 lần Tam Hiệp.

Khoảng cách còn lớn hơn nếu xét sản lượng điện thiết kế. Tam Hiệp có sản lượng trung bình thiết kế 88,2 tỷ kWh/năm, trong khi tổ hợp Yarlung Tsangpo được kỳ vọng tạo ra khoảng 300 tỷ kWh, tương đương 3,4 lần.

Tam Hiệp là một tổ hợp đập - hồ chứa quy mô lớn trên sông Dương Tử tại tỉnh Hồ Bắc. Đập bê tông dài 2.309,5 m, cao tối đa 181 m. Hồ chứa ở mực nước bình thường 175 m có dung tích 39,3 tỷ m3, trong đó dung tích phòng lũ 22,15 tỷ m3. Công trình vừa phát điện, chống lũ, vừa phục vụ giao thông đường thủy và điều tiết tài nguyên nước.

Trong khi đó, dự án Yarlung Tsangpo là một hệ thống gồm 5 nhà máy bậc thang, khai thác chênh lệch độ cao rất lớn của dòng sông tại khu vực “Great Bend”. Trên một đoạn khoảng 50 km, dòng sông hạ thấp khoảng 2.000 m, tạo tiềm năng thủy điện đặc biệt lớn. Chính quy mô và địa hình này cũng khiến những thay đổi trong chế độ dòng chảy trở thành vấn đề cần được theo dõi chặt chẽ.

Các hồ sơ khí tượng - thủy văn liên tục tại Yarlung Tsangpo tương đối ngắn, phần lớn chỉ bắt đầu từ giữa đến cuối thế kỷ XX. Nguyên nhân là địa hình hiểm trở, độ cao lớn và điều kiện quan trắc khó khăn. Để kéo dài dữ liệu về quá khứ, nhóm nghiên cứu thu thập mẫu cây từ 11 địa điểm trong giai đoạn 2008-2020, chủ yếu là các loài bách và vân sam ở độ cao lớn, nhạy cảm với độ ẩm.

Mỗi vòng sinh trưởng của cây tương ứng khoảng 1 năm. Độ rộng và mật độ vòng cây phản ánh điều kiện độ ẩm trong mùa sinh trưởng, từ đó giúp các nhà khoa học tái dựng biến động khí hậu và lượng nước trong quá khứ.

Kết hợp dữ liệu vòng cây với số liệu từ trạm thủy văn Nuxia gần Mặc Thoát, nhóm tái dựng dòng chảy năm nước trong giai đoạn 1325-2020. Trong gần 700 năm, họ xác định 14 giai đoạn ẩm ướt và 14 giai đoạn khô hạn. Đáng chú ý, dòng chảy được ghi nhận bằng thiết bị hiện đại tại Nuxia đến nay vẫn nằm trong phạm vi biến động tự nhiên của lịch sử.

Nhóm nghiên cứu tiếp tục kết hợp dữ liệu khí hậu để mô phỏng dòng chảy hàng tháng tại Nuxia trong giai đoạn 2030-2100. Theo kịch bản phát thải trung bình của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), dòng chảy có thể tăng khoảng 20% so với giai đoạn lịch sử được tái dựng. Trong kịch bản phát thải cao, mức tăng có thể lên tới 29%.

Không chỉ lượng nước trung bình tăng, xác suất xuất hiện các sự kiện dòng chảy cực lớn cũng được dự báo cao hơn, đồng nghĩa nguy cơ lũ cần được tính đến trong quá trình quy hoạch và vận hành các công trình thủy điện.

Cao nguyên Tây Tạng đã ấm lên với tốc độ khoảng gấp đôi trung bình toàn cầu trong thế kỷ qua, theo nhóm nghiên cứu. Nhiệt độ tăng thúc đẩy sông băng tan, làm suy thoái tầng đất đóng băng vĩnh cửu và rút ngắn thời gian tuyết phủ. Phân bố mưa cũng trở nên thất thường hơn, với các đợt mưa cực đoan và biến động dòng chảy bất thường xuất hiện nhiều hơn.

Yarlung Tsangpo đặc biệt quan trọng bởi sau khi rời Tây Tạng, dòng sông chảy vào Ấn Độ và mang tên Brahmaputra, sau đó tiếp tục tới Bangladesh. Vì vậy, thay đổi thủy văn ở thượng nguồn có thể ảnh hưởng đến mô hình hạn hán, lũ lụt và nguồn nước ở khu vực Nam Á.

Các nhà khoa học cho rằng quy hoạch tương lai phải đồng thời tính đến khả năng nguồn nước tăng lên, kiểm soát lũ và duy trì lượng nước cần thiết cho hệ sinh thái.

Tháng 6, các nhà địa chất Trung Quốc cảnh báo một đới đứt gãy đang hoạt động nằm ngay bên dưới khu vực dự kiến xây dựng có thể gây rủi ro cho công trình, đặc biệt liên quan đến sạt lở và mất ổn định địa chất.

Theo SCMP