Dọa "tiêm thuốc độc", "lấy ven trật 3 lần": Bác sĩ cảnh báo điều đáng sợ nhất không chỉ dừng lại ở lời nói của các sinh viên y khoa

Những ngày qua, mạng xã hội bùng nổ tranh cãi về những phát ngôn của các sinh viên y khoa. Đó là vụ việc hai nữ sinh viên thực tập tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang livestream dọa "tiêm thuốc độc" cho người bình luận. Ngay sau đó là vụ một sinh viên Đại học Y Hà Nội dọa "lấy ven trật 3 lần" để trả đũa bệnh nhân.

"Nhiều người phẫn nộ. Nhiều người đòi đuổi học các em. Nhưng dưới góc nhìn của một bác sĩ, tôi muốn chúng ta đi sâu vào bản chất", BS Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam) chia sẻ. Tại sao những trí thức trẻ, được rèn luyện trong môi trường y khoa khắt khe, lại có thể vô tư thốt ra những lời cay độc như vậy?

1. Bức bình phong kỹ thuật số và hiệu ứng giải ức chế trực tuyến

Khoa học tâm lý có một thuật ngữ rất nổi tiếng là "Hiệu ứng giải ức chế trực tuyến" (Online Disinhibition Effect). Khái niệm này do Giáo sư John Suler phát triển. Thuật ngữ này giải thích lý do con người nới lỏng các rào cản đạo đức và trở nên hung hăng hơn khi lên mạng.

Hiệu ứng này hoạt động dựa trên cơ chế "Tính tàng hình" (Invisibility). Trong giao tiếp đời thực, chúng ta bị kiềm chế bởi ánh mắt, nét mặt và phản ứng tức thời của người đối diện. Sự tương tác vật lý này kích hoạt hệ thống thấu cảm trong não bộ. Nhưng trên không gian ảo, rào cản này biến mất. Các sinh viên không nhìn thấy biểu cảm hoảng sợ của nạn nhân. Khi sự cọ xát vật lý bị triệt tiêu, một lời đe dọa tước đoạt sinh mạng bỗng trở nên nhẹ bẫng. Lời nói cay độc bị biến thành một trò đùa giải trí vô cảm.

Tiếp theo là cơ chế "Giảm thiểu thẩm quyền". Không gian mạng làm mờ đi các hệ thống cấp bậc và kỷ luật xã hội. Dù các em đang ngồi ngay tại quầy lễ tân bệnh viện, nơi có camera an ninh giám sát chặt chẽ, chiếc điện thoại lại tạo ra ảo giác về một không gian riêng tư. Các em tự huyễn hoặc rằng mình không phải chịu sự kiểm soát của quy chế ngành y. Hành vi trực tuyến bị phân ly hoàn toàn khỏi bản sắc đạo đức ngoài đời thực.

2. Sự thoái lui đạo đức và ảo tưởng quyền lực nghề nghiệp

Một căn nguyên tâm lý sâu xa khác là "Sự thoái lui đạo đức" (Moral Disengagement). Đây là học thuyết do nhà tâm lý học Albert Bandura định hình. Sự thoái lui đạo đức là một quá trình tái cấu trúc nhận thức phức tạp. Nó cho phép con người thực hiện hành vi gây hại mà không hề cảm thấy cắn rứt lương tâm.

Khi đối mặt với bình luận trái chiều hoặc thái độ khó chịu của bệnh nhân, các sinh viên này lập tức kích hoạt cơ chế phòng vệ bản ngã. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, lạm dụng mạng xã hội dễ dẫn đến cơ chế đối phó sai lệch, nổi bật là tâm lý trả đũa. Các em đã dùng thủ thuật tái định chuẩn hành vi. Các em tự thuyết phục bản thân rằng lời dọa "tiêm thuốc độc" chỉ là sự hài hước đen tối để câu lượt tương tác. Các em cũng dùng thủ thuật đổ lỗi cho nạn nhân. Các em cho rằng vì người bệnh vô lễ trước, nên họ xứng đáng bị đe dọa lại. Điều này phản ánh sự chai sạn cảm xúc nghiêm trọng của giới trẻ khi tiếp xúc quá nhiều với bạo lực ngôn từ trên mạng.

Nguy hiểm hơn, sự việc còn bộc lộ hiện tượng tâm lý "Sophomaniac". Đây là trạng thái ảo tưởng rằng trí tuệ và vị thế của bản thân vượt trội hơn người khác. Hiện tượng này cộng hưởng với "Hiệu ứng Dunning-Kruger", khi những người càng thiếu kinh nghiệm thực tế lại càng đánh giá quá cao quyền lực của mình. Các em mới chỉ là sinh viên thực tập, thậm chí có em còn chưa từng trực tiếp đi viện. Thế nhưng, các em lại vội vã dùng kim tiêm, mũi thuốc làm vũ khí thị uy. Sự tự phụ này đi ngược hoàn toàn với triết lý nhân đạo cốt lõi của y học. Nó bóp méo đặc quyền cứu người thành công cụ thỏa mãn cái tôi.

3. Hậu quả tàn khốc: Từ bản án pháp lý đến sự sụp đổ niềm tin

Những giây phút bốc đồng trên mạng không hề bay theo chiều gió. Di sản kỹ thuật số chúng để lại mang tính tàn phá vô cùng khủng khiếp đối với cá nhân, ngành y và xã hội.

Về phía cá nhân, các sinh viên phải trả cái giá cực kỳ đắt. Bệnh viện Đa khoa Đức Giang đã lập tức đình chỉ và trả các sinh viên về trường. Các hội đồng kỷ luật của trường đại học đang xem xét mức phạt nặng. Hình thức xử lý có thể từ đình chỉ học tập cho đến buộc thôi học vĩnh viễn. Về mặt pháp lý, hành vi lợi dụng mạng xã hội để phát ngôn vu khống, đe dọa, gây hoang mang dư luận có thể bị phạt tiền từ 10 đến 20 triệu đồng theo Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP.

Đáng sợ nhất là "Tòa án đám đông" và văn hóa tẩy chay. Cư dân mạng nhanh chóng đào xới danh tính và công kích cá nhân không thương tiếc. Tổn thương tâm lý từ bạo lực mạng là vô cùng dai dẳng. Quan trọng hơn, dấu chân kỹ thuật số này sẽ lưu lại vĩnh viễn. Không một bệnh viện nào dám tuyển dụng một bác sĩ từng mang tiền sự dọa tiêm thuốc độc bệnh nhân. Sinh mệnh chính trị và con đường nghề nghiệp của các em gần như bị triệt tiêu hoàn toàn.

Về phía ngành y tế, những hành vi này là sự chà đạp lên quy chuẩn y đức truyền thống. Chiếc áo blouse trắng tượng trưng cho sự an toàn và lòng bao dung. Lời đe dọa tước đoạt sức khỏe đã vi phạm trực tiếp 12 Điều Y đức thiêng liêng và Thông tư 07/2014/TT-BYT về quy tắc ứng xử của nhân viên y tế. Dù đây chỉ là con sâu làm rầu nồi canh, dư luận vẫn rất dễ quy chụp thành sự suy thoái đạo đức của cả hệ thống. Bệnh viện Đa khoa Đức Giang đã phải hứng chịu vô vàn chỉ trích oan uổng, buộc phải đính chính khẩn cấp để bảo vệ danh dự cho những bác sĩ chân chính.

Về phía cộng đồng, hệ lụy đau xót nhất là hội chứng sợ hãi y tế. Bệnh viện là nơi con người tìm đến lúc yếu đuối nhất. Bất kỳ sự cợt nhả, đe dọa nào cũng gieo rắc sự hoang mang. Người bệnh sẽ nảy sinh tâm lý phòng thủ. Họ sợ bị y bác sĩ trả đũa nếu lỡ làm phật ý. Khế ước niềm tin giữa bác sĩ và bệnh nhân bị đứt gãy nghiêm trọng. Đồng thời, sự việc cũng châm ngòi cho văn hóa bạo lực mạng cực đoan, làm giảm đi năng lực đối thoại thấu cảm của xã hội.

Lối mở nào cho giáo dục y khoa đương đại?

Sự việc này bộc lộ một sự chậm trễ của hệ thống giáo dục y khoa. Chúng ta dạy 12 Điều Y đức áp dụng cho phòng khám vật lý, nhưng lại quên dạy sinh viên cách hành xử trên không gian ảo. Đã đến lúc các trường đại học y khoa phải đưa "Tính chuyên nghiệp kỹ thuật số" (Digital Professionalism) vào giảng dạy chính khóa.

Tính chuyên nghiệp kỹ thuật số đòi hỏi sinh viên phải nắm vững những nguyên tắc sống còn. Thứ nhất là bảo mật quyền riêng tư của bệnh nhân. Bất kỳ thông tin, hình ảnh hay lời bình phẩm ẩn danh nào về người bệnh trên mạng đều là vi phạm đạo đức nghiêm trọng. Thứ hai là khả năng thiết lập ranh giới nghề nghiệp. Khi đã để thông tin là sinh viên y khoa, các em mặc nhiên là đại sứ của ngành. Các em tuyệt đối không được bộc lộ hành vi hung hăng, chửi thề hay phân biệt đối xử trên mạng. Cuối cùng, sinh viên phải biến nguyên tắc "dừng lại một nhịp trước khi đăng" thành phản xạ vô điều kiện. Mọi hình ảnh phát trực tiếp đều có nguy cơ bị cắt ghép và lan truyền ngoài tầm kiểm soát.

"Tóm lại, chúng ta không nên dồn những người trẻ này vào bước đường cùng bằng bạo lực mạng cực đoan. Hãy coi sự gục ngã của các em là một bài học cảnh tỉnh sâu sắc mang tính thời đại. Nhưng xin gửi các đồng nghiệp tương lai của tôi lời nhắn nhủ: Mạng xã hội là ảo, nhưng trách nhiệm và sinh mạng con người là thật. Đừng vì vài giây phút bốc đồng câu tương tác mà đánh đổi cả một tương lai dài nỗ lực. Một bác sĩ giỏi trong thế kỷ 21 không chỉ cần bàn tay tài hoa nơi giường bệnh. Các bạn còn cần một khối óc tỉnh táo và một trái tim khiêm tốn trước mỗi cú chạm trên màn hình điện thoại", BS Nguyễn Huy Hoàng cho hay.