Cảnh báo chứng bệnh khiến người trẻ ăn mất kiểm soát

Tại Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), câu chuyện về một nữ sinh viên 21 tuổi cho thấy những hệ lụy có thể bắt đầu từ nỗi bận tâm về ngoại hình.

Theo bác sĩ, ThS. Phạm Thị Nguyệt Nga, Viện Sức khỏe tâm thần, bệnh nhân tìm đến bác sĩ khi tình trạng ăn một lượng lớn thức ăn rồi tự gây nôn đã trở nên thường xuyên. Những hành vi nhằm tránh tăng cân không những không giúp cô thoát khỏi áp lực ngoại hình mà còn khiến sức khỏe ngày càng bị ảnh hưởng.

Trước khi vào đại học, nữ sinh được gia đình nhận xét là người trầm tính, ít chia sẻ. Khi bước vào môi trường mới, cô thường bị bạn bè chê bai về ngoại hình. Từ đó, cân nặng trở thành mối quan tâm lớn hơn. Cô bắt đầu nhịn ăn, dùng trà và cà phê với mục đích giảm cân.

Nhưng việc ăn uống dần đi theo một quỹ đạo khác. Những lúc chịu áp lực từ học tập, các mối quan hệ bạn bè và gia đình, nữ sinh xuất hiện những cơn ăn mất kiểm soát. Thực phẩm cô ăn không chỉ là một món hay một bữa thông thường mà gồm lượng lớn cơm, thịt, cá, bánh quy, khoai tây chiên và nhiều loại đồ ăn vặt.

Sau những lần ăn như vậy, bệnh nhân tìm cách gây nôn, đồng thời tập luyện quá mức vì lo sợ cân nặng tăng lên. Càng về sau, các cơn ăn vô độ càng dày đặc: từ 8-10 lần mỗi tuần đến gần như ngày nào cũng xảy ra. Cô còn sử dụng thuốc nhuận tràng và thuốc lợi tiểu để kiểm soát cân nặng.

Hệ quả không chỉ nằm ở thói quen ăn uống. Việc học tập bị ảnh hưởng, chu kì kinh nguyệt rối loạn. Khi đến khám, nữ sinh có chỉ số khối cơ thể (BMI) 17,6 và bị hạ kali máu. Các bác sĩ xác định bệnh nhân mắc chứng ăn vô độ tâm thần, kèm hạ kali máu; hồ sơ bệnh sử cũng ghi nhận cô từng tự gây thương tích khi căng thẳng.

Một trường hợp khác được bác sĩ nội trú, Th.s Ngô Tuấn Khiêm, Viện Sức khỏe tâm thần, đề cập là nam sinh viên 22 tuổi. Người bệnh có hơn một năm thường xuyên ăn lượng thức ăn lớn bất thường, có lúc gấp ba lần bình thường, sau đó tự móc họng để nôn. Có lần, việc nôn nhiều khiến nam sinh ngất xỉu. Khi được đưa đến bệnh viện, bệnh nhân được phát hiện hạ kali máu do rối loạn điện giải.

Sau một tháng điều trị bằng thuốc kết hợp can thiệp tâm lí, tình trạng người bệnh cải thiện khoảng 50-60%. Qua 4-5 lần tái khám tiếp theo, sức khỏe ổn định hơn, những đợt ăn quá mức như trước không còn xuất hiện.

Không đơn thuần là ăn nhiều

PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần, cho biết điểm cốt lõi của chứng ăn vô độ tâm thần là những đợt ăn lượng thức ăn lớn bất thường đi kèm cảm giác mất kiểm soát. Sau đó, người bệnh tìm cách bù trừ để ngăn tăng cân bằng các hành vi như tự gây nôn, sử dụng thuốc nhuận tràng hoặc lợi tiểu, nhịn ăn và tập thể dục quá mức.

Điều khiến rối loạn này khác với việc ăn nhiều thông thường nằm ở cảm giác không thể dừng lại hoặc kiểm soát lượng thức ăn. Người bệnh có thể ăn nhanh, ăn dù không đói, cố gắng ăn một mình vì xấu hổ và che giấu hành vi với những người xung quanh.

Bệnh thường xuất hiện ở tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi trưởng thành. Nữ giới được chẩn đoán nhiều hơn, song nam giới và người đa dạng giới cũng có thể mắc. Đặc biệt, người có cân nặng bình thường, thậm chí cân nặng cao, vẫn có thể gặp rối loạn này.

Các chuyên gia cho biết không có một nguyên nhân đơn lẻ giải thích tất cả trường hợp. Nguy cơ có thể liên quan đến di truyền, hoạt động của hệ thần kinh và nội tiết, cùng những yếu tố tâm lí như tính cầu toàn, lòng tự trọng thấp và khó điều hòa cảm xúc. Tiền sử sang chấn, áp lực ngoại hình, tình trạng bị bắt nạt và ảnh hưởng từ mạng xã hội cũng là những yếu tố cần lưu ý.

Với nữ sinh 21 tuổi được điều trị tại Bệnh viện Bạch Mai, câu chuyện bắt đầu trong bối cảnh cô thường xuyên bị chê bai ngoại hình, sau đó ngày càng chú ý đến cân nặng và tìm cách giảm cân. Tuy nhiên, từ thông tin được các bác sĩ chia sẻ, không thể quy kết một yếu tố riêng lẻ là nguyên nhân duy nhất dẫn đến tình trạng bệnh.

Nguy hiểm từ những cách tự kiểm soát cân nặng

Điều đáng lo ngại là người mắc chứng ăn vô độ tâm thần có thể phải đối mặt với những tổn thương ở nhiều cơ quan. Theo các chuyên gia Viện Sức khỏe tâm thần, răng, thực quản, tuyến nước bọt, thận và đường tiêu hóa đều có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Trong đó, rối loạn điện giải là biến chứng đặc biệt nguy hiểm. Việc thường xuyên tự gây nôn hoặc lạm dụng thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng có thể làm mất cân bằng các chất điện giải trong cơ thể. Hạ kali máu có thể gây yếu cơ, ngất và rối loạn nhịp tim, thậm chí dẫn đến tử vong.

Trường hợp nam sinh 22 tuổi phải nhập viện sau khi nôn đến ngất xỉu là một biểu hiện cụ thể của nguy cơ này. Với nữ sinh 21 tuổi, hạ kali máu cũng đã được ghi nhận khi thăm khám, bên cạnh tình trạng rối loạn kinh nguyệt.

Tổn hại còn có thể lan sang sức khỏe tinh thần. Người mắc bệnh có thể đồng thời gặp trầm cảm, lo âu và các vấn đề khác, trong đó có hành vi tự hại. Vì vậy, nếu chỉ nhìn nhận đây là chuyện ăn uống quá mức hoặc thiếu ý chí giảm cân, những dấu hiệu bệnh lí quan trọng có thể bị bỏ qua.

Theo các chuyên gia, một trong những trở ngại trong phát hiện và điều trị là tâm lí xấu hổ, sợ bị phán xét. Có người cho rằng mình không đủ ý chí nên cố giấu những gì đang diễn ra, thay vì tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.

Đừng trách móc khi người bệnh cần được giúp đỡ

Những thay đổi trong sinh hoạt có thể là dấu hiệu để gia đình chú ý. Bác sĩ Ngô Tuấn Khiêm khuyến cáo người thân nên quan sát nếu một người thường xuyên vào nhà vệ sinh ngay sau bữa ăn, ăn uống bí mật, ăn kiêng nghiêm ngặt rồi lại có những đợt ăn mất kiểm soát, tập luyện quá mức hoặc sử dụng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu để kiểm soát cân nặng.

Tuy nhiên, nhận thấy dấu hiệu bất thường không đồng nghĩa với việc tự kết luận một người mắc bệnh. Điều quan trọng là lắng nghe, tránh trách móc hoặc tạo thêm áp lực về ngoại hình và ăn uống, đồng thời khuyến khích người đó đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá.

Từ những trường hợp được chia sẻ tại Bệnh viện Bạch Mai, các bác sĩ lưu ý rằng hành vi ăn uống mất kiểm soát và tìm cách loại bỏ thức ăn không nên bị xem đơn giản là sự buông thả hay thiếu quyết tâm. Khi những hành vi này lặp lại, gây ảnh hưởng đến sức khỏe và cuộc sống, người bệnh cần được quan tâm đúng cách.

Phát hiện sớm và tiếp cận điều trị phù hợp là điều cần thiết để hạn chế những hậu quả thể chất, đồng thời hỗ trợ người bệnh đối diện với các khó khăn tâm lí đang gặp phải.