Bí quyết để hạnh phúc: Hãy trở thành một hạt bụi nhỏ đáng yêu giữa vũ trụ này

Hồi mới bắt đầu sự nghiệp giảng dạy, tôi để ý thấy một trong những lớp học đông khách nhất trường là Nhập môn Thiên văn học - một môn khoa học đại cương mà bất kỳ ai cũng có thể đăng ký. Sinh viên mê mẩn lớp này, đặc biệt là những đứa học khối xã hội hay kinh tế. Tôi từng hỏi một cô sinh viên ngành kinh tế xem điều gì ở thiên văn học lại hút cô ấy đến vậy. Cô không hề thao thao bất tuyệt về những vì sao, nhưng câu trả lời lại chạm đến một sự thật đầy sức nặng về cõi nhân sinh: “Mỗi sáng thứ Năm bước vào lớp, đầu óc em thường căng như dây đàn vì đủ thứ áp lực cuộc sống. Nhưng chỉ 90 phút sau, em thấy nhẹ nhõm hẳn. Vì em nhận ra, mình chỉ là một hạt bụi nhỏ nhoi bám trên một hạt bụi khác giữa hư không.”

Cô ấy vừa phát biểu một chân lý triết học sâu sắc. Chúng ta thường bị ám ảnh bởi niềm tin rằng: Muốn hạnh phúc hơn, mình phải trở nên vĩ đại hơn - trong mắt chính mình và trong tâm trí người khác. Nhưng đó là một cú lừa. Thứ thực sự cứu rỗi tâm trí chúng ta, mang lại một nhãn quan sáng suốt và sự bình yên hằng khao khát, lại là việc học cách thu nhỏ bản thân lại trước vạn vật và tha nhân. Chỉ khi trải nghiệm sâu sắc sự nhỏ bé của chính mình, chúng ta mới thôi che mờ tầm mắt, để rồi nhìn nhận cuộc đời bằng một hệ quy chiếu đúng đắn. Chúng ta có thể thả lỏng, an vị trong một thực tại khiêm nhường rằng: Mình chẳng phải rốn vũ trụ để thiên hạ soi mói hay chỉ trích; và từ đó, ta có thể tự do thưởng ngoạn vẻ tráng lệ của thế giới này mà không làm vấy bẩn nó bằng sự ích kỷ hay những mối bận tâm vụn vặt của cái tôi.

Trừ khi bạn mắc chứng rối loạn nhân cách ái kỷ, còn lại, nếu thành thật với chính mình, bạn thừa biết bạn chẳng phải trung tâm của cái thế giới này. Gần như trong mọi khoảnh khắc, người ta chỉ đang bận nghĩ về chính họ chứ không rảnh để nghĩ về bạn. Và dẫu bạn có biến mất, thế giới này vẫn vận hành trơn tru mà chẳng gặp mấy trục trặc. Thậm chí, rất có thể đến đời chắt của bạn, chúng cũng chẳng còn nhớ nổi tên bạn là gì. Ấy thế mà, nếu không chủ động và tỉnh táo để nhận ra sự thật ấy, chúng ta vẫn cứ lao vào đời với một ảo tưởng kinh điển: Rằng mình đang là tâm điểm của mọi sự chú ý và phán xét từ thế giới bên ngoài.

Mọi người quan tâm đến những gì bạn nghĩ và làm, bạn tin là như vậy - cuối cùng thì, họ phán xét bạn suốt cả ngày, cả tích cực lẫn tiêu cực. Hoặc ít nhất là bạn nghĩ thế. Ảo tưởng tự thổi phồng bản thân này gần như chắc chắn là một sản phẩm của tiến hóa: Bằng cách nghĩ rằng bản thân có tầm quan trọng với tư cách cá nhân nhiều hơn thực tế, tổ tiên của bạn đã nỗ lực để vươn lên trong các hệ thống cấp bậc xã hội. Việc liên tục so sánh mình với người khác này đã làm tăng khả năng họ truyền lại gen của mình trong một môi trường giao phối đầy tính cạnh tranh. Bạn đã thừa hưởng những ảo tưởng về sự vĩ đại đó từ họ.

Nhưng điều này phải trả giá bằng một hệ lụy: Việc nghĩ về bản thân suốt thời gian dài khiến bạn trở nên khốn khổ về lâu về dài. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự tự tập trung vào bản thân như vậy có thể kích động các vấn đề về cảm xúc, khiến các tình huống xã hội hoặc việc thực hiện nhiệm vụ trở nên đáng sợ và khó chịu. Tự tập trung vào bản thân đặc biệt có hại đối với những người có xu hướng lo âu xã hội cao bẩm sinh: Các nhà khoa học thần kinh đã quan sát thấy sự kích hoạt quá mức của các cấu trúc não liên quan đến lo âu khi những người này được hướng dẫn nghĩ về chính họ. Một khuyết điểm bổ sung là sự tự tập trung khiến cho việc thực hiện các nhiệm vụ đòi hỏi kỹ năng trở nên kém thú vị hơn. Trong một nghiên cứu về các cầu thủ bóng rổ được công bố vào năm 2002, các nhà tâm lý học thể thao đã hướng dẫn một nhóm cầu thủ tập trung vào màn trình diễn của chính họ trong lúc khởi động. Những cầu thủ này đã trải qua mức độ lo âu cao hơn so với những người khác không nhận được hướng dẫn này.

Và phần thưởng là gì? Ngay cả thành công trong việc leo lên nấc thang danh vọng cũng đầy tốn kém. Các nhà nghiên cứu linh trưởng khi nghiên cứu loài khỉ đầu chó hoang dã đã chỉ ra rằng những con đực có thứ hạng cao nhất có nồng độ testosterone cao hơn những con đực có thứ hạng thấp hơn, nhưng chúng cũng có nồng độ glucocorticoid tăng cao, biểu thị mức độ căng thẳng tăng cao liên tục. Ở con người, nồng độ hormone căng thẳng chỉ giảm xuống ở những người có địa vị cao khi vị trí của họ ổn định. Về mặt cá nhân, tôi không biết một ai đã tự mở đường lên đến đỉnh cao mà lại cảm thấy dù chỉ một chút an tâm về vị trí của mình.

Tất cả những điều này có thể khiến bạn thấy kỳ lạ. Mẹ Thiên Nhiên bảo bạn làm một việc khiến bạn khốn khổ. Và bạn càng khốn khổ bao nhiêu, bạn lại càng làm việc đó nhiều bấy nhiêu. Nhưng Mẹ Thiên Nhiên đơn giản là không quan tâm liệu bạn có hạnh phúc hay không. Bà chỉ muốn bạn thăng tiến trong hệ thống cấp bậc và truyền lại gen của mình. Hạnh phúc là vấn đề của bạn, không phải của bà.

Như tôi đã chỉ ra trong quá khứ, việc trở nên hạnh phúc hơn rất thường xuyên đòi hỏi bạn phải chống lại các xu hướng tự nhiên của mình, chứ không phải đầu hàng trước chúng. Thế giới đang liên tục mời gọi bạn cố gắng làm cho bản thân có vẻ to lớn hơn trong mắt người khác và trong mắt chính bạn; thực tế này chính là nền tảng cho toàn bộ mô hình kinh doanh của mạng xã hội. Bí quyết để tìm thấy hạnh phúc là trở nên nhỏ bé hơn. Dưới đây là ba cách bạn có thể đạt được điều đó.

1/ Đứng trước sự kinh ngạc

Trước đây tôi đã từng trích dẫn công trình của nhà tâm lý học Dacher Keltner thuộc Đại học UC Berkeley nói về tầm quan trọng của việc đứng trước sự kinh ngạc đối với hạnh phúc, điều mà ông định nghĩa là "cảm giác hiện diện trước một điều gì đó bao la vượt dải hiểu biết của bạn về thế giới". Lý do khiến sự kinh ngạc làm gia tăng hạnh phúc là vì nó khiến bạn trở nên nhỏ bé hơn - chính xác là cảm giác mà cô sinh viên ngành kinh tế đã bày tỏ về lớp học thiên văn học của mình. Nhưng có nhiều cách để trải nghiệm sự kinh ngạc ngoài việc ngắm nhìn bầu trời đêm qua kính viễn vọng. Keltner khuyên bạn nên dành thời gian hòa mình vào thiên nhiên, thưởng thức âm nhạc và nghệ thuật vĩ đại, và chứng kiến những hành động mang vẻ đẹp đạo đức. Hãy tìm kiếm những gì khiến bạn không nói nên lời và bị đóng băng (bị mê hoặc), rồi bạn sẽ hiểu.

2/ Tìm kiếm các giá trị thiêng liêng

Một chủ đề chung trong hầu hết các tôn giáo lớn liên quan đến việc đánh mất bản ngã thông qua sự giao cảm với đấng thiêng liêng. Trong mật giáo Sufi, điều này được gọi là fanā’, hay “sự diệt vong của bản ngã”. Nhà thần bí Sufi thế kỷ 13 Rumi đã viết về fanā’ bằng những ẩn dụ tinh tế; trong bài thơ này, ông đã so sánh bản ngã của mình với một “hạt cườm trong suốt”:

Giờ đây tình yêu của tôi không còn biên giới.

Hạt cườm trong suốt ở trung tâm

thay đổi mọi điều.

Khoa học thần kinh hiện đại đã tiết lộ cách thức hoạt động của điều này. Cùng với các đồng nghiệp, Lisa Miller của Đại học Columbia đã chỉ ra rằng việc nhớ lại các trải nghiệm tâm linh làm giảm hoạt động ở vùng đồi thị trong và nhân đuôi, những vùng não kiểm soát quá trình xử lý cảm giác và cảm xúc; điều này cho phép chúng ta vượt lên trên những mối bận tâm thông thường của mình và tập trung vào những câu hỏi sâu sắc hơn thay vì việc có bao nhiêu người đã thích bài đăng mới nhất của bạn trên mạng xã hội.

3/ Lặng lẽ phụng sự người khác

Hầu như tất cả các thử nghiệm trong số rất nhiều nghiên cứu về hành vi từ thiện đều chỉ ra rằng việc cho đi làm tăng mức độ hạnh phúc - đặc biệt là khi việc đó được thực hiện ẩn danh, không có ánh hào quang nào rọi vào những hành động đức hạnh của bạn. Một nghiên cứu vào năm 2020 đã chứng minh điều này theo một cách mới lạ bằng việc nghiên cứu những người hiến thận ẩn danh. 114 người hiến tặng này, tính trung bình, đều hạnh phúc hơn một cách đáng kể so với mặt bằng chung của dân số sau khi họ hiến thận cho một người lạ. Bạn không cần phải cho đi một cơ quan nội tạng để được hưởng lợi từ hiệu ứng này - chỉ cần cho đi nhiều hơn chính con người bạn, mà không mong đợi sự công nhận hay phần thưởng. Bằng cách đó, bạn đang thực sự vượt lên trên bản ngã của chính mình.