Một cây bonsai khổng lồ vươn lên tường chợ Đồng Xuân, những âm thanh kỳ lạ vang lên giữa khu chợ ồn ã hay các ngôi đình cổ mở cửa đón khách trải nghiệm in mộc bản, làm sơn mài... Hà Nội đang khoác lên mình diện mạo mới đầy sáng tạo, biến những góc phố quen thuộc thành điểm hẹn văn hóa, nghệ thuật thú vị.
Thăng Long xưa vốn dĩ có một cái tên rất đời là Kẻ Chợ, dùng để gọi dải dân cư chuyên làm nghề thủ công và buôn bán bao quanh khu hoàng thành. Từ những người thợ mang nghề lên kinh kỳ lập nghiệp, họ tụ hội lại thành phường phố rồi mang danh "kẻ chợ".
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm nay chọn chủ đề "Thăng Long Kẻ Nghệ" như một cách chơi chữ đầy ẩn ý, đi kèm thông điệp "Kết tài hoa, dệt tài sản", nhằm nhắc nhớ rằng vùng đất này không chỉ là chốn đô hội của dân buôn bán mà từ muôn đời nay đã là mảnh đất ươm mầm cho những người làm nghề tài hoa.

Bước sang mùa thứ 5, lễ hội không nhốt mình trong các khu triển lãm vách kính khép kín. Hơn 150 hoạt động được rải đều ra 5 cụm không gian vốn đã ăn sâu vào nếp sống của người Hà Nội gồm khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm, chợ Đồng Xuân, các ngôi đình di tích phố cổ, Công viên Thống Nhất và một số rạp hát. Với sự góp mặt của gần 1.000 nhà sáng tạo cùng nghệ nhân trong và ngoài nước.
Và nếu bạn chỉ có một buổi chiều thảnh thơi, hãy bắt đầu hành trình này từ chợ Đồng Xuân nhé!




Để hiểu vì sao chợ Đồng Xuân được chọn làm tâm điểm, chúng ta cần nhìn lại thăng trầm của khu giao thương sầm uất bậc nhất này. Thành lập từ năm 1889, mang đậm dấu ấn kiến trúc Pháp với những vòm cửa và mảng tam giác trổ lỗ tổ ong đặc trưng, khu chợ này từng trải qua trận hỏa hoạn lịch sử vào năm 1994 thiêu rụi gần như mọi thứ. Thế nhưng, chợ đã kiên cường vươn mình đứng dậy.

Hiện tại, đây là mái nhà mưu sinh của hơn 2.400 tiểu thương, trong đó có những người đã ngoài 90 tuổi. Một khu chợ từng cháy rụi rồi tái sinh, nay lại biến thành không gian thưởng lãm nghệ thuật. Chỉ riêng câu chuyện vươn lên ấy đã đủ toát ra chất "nghệ" rất riêng. Lần đầu tiên, nghệ thuật được đặt thẳng vào một khu chợ đang hối hả nhịp mưu sinh, nơi ban tổ chức gọi là "phòng thể nghiệm kinh tế sáng tạo".



Xuyên suốt hai tuần cuối tháng 11, triển lãm đa giác quan "Chạm Đồng Xuân" mang 25 tác phẩm sắp đặt rải rác khắp khu chợ ngót nghét 140 tuổi. Không có phòng trưng bày tĩnh lặng, cũng chẳng có lối đi bắt buộc nào. Tác phẩm nghệ thuật mọc lên xen kẽ giữa các sạp hàng, nằm ở hành lang, chiếu nghỉ cầu thang, bệ lan can hay cạnh đài phun nước. Điểm thú vị nhất là cứ rẽ vào một góc ngã ba quen thuộc, bạn lại bắt gặp một thứ thị giác hoàn toàn bứt rứt khỏi cái nhịp điệu xô bồ vốn có của không gian này.


Ở bức tường hướng ra phố Hàng Khoai, nghệ sĩ Ấn Độ Anpu Varkey vẽ một cây bonsai khổng lồ nhằm tôn vinh sức chịu đựng bền bỉ của những người bám chợ mưu sinh. Dọc bức tường ngoài khu B là "Mật mã kẻ chợ" của nghệ sĩ Thụy Điển Mikael Rickman, người khắc họa khu chợ như một bảo tàng văn hóa sống động nơi truyền thống và tính toán kinh tế đan xen.
Khoảng sân nối giữa hai khu A và B được làm mềm bằng tác phẩm sắp đặt của nghệ sĩ Áo Marko Lulic, vừa là nghệ thuật vừa biến thành chỗ ngả lưng nghỉ chân cho khách bộ hành. Tác phẩm "Phân tầng hạt" của Lê Văn Sơn lại khơi gợi chuỗi cung ứng thực phẩm khởi nguồn từ những hạt giống bé nhỏ.

Gây tò mò nhất có lẽ là màn kết hợp giữa nghệ sĩ Úc Alexander Pug Williams và nghệ sĩ Tuấn Nị khi tái tạo âm thanh vãn cảnh chợ từ xốp vụn, thép, gỗ và đá, tạo ra thứ thanh âm mà người tiểu thương nghe quen đến mức quên mất sự tồn tại của nó.
Để có được một không gian sống động nhường này, cả ê kíp đã dành trọn hơn một năm trời điền dã. Họ quan sát, trò chuyện cùng tiểu thương, gom về hàng chục nghìn bức ảnh và hơn 1.000 tệp âm thanh ở mọi thời khắc trong ngày.

Các nghệ sĩ quốc tế được cung cấp trước bộ dữ liệu này, sau đó bay sang sống hòa mình vào nhịp thở của chợ suốt cả tháng trời trước ngày khai mạc. Các tác phẩm vì thế sử dụng chính những vật liệu đậm chất chợ búa như vải vóc, mây tre hay giấy vàng mã.
Nghệ thuật ở đây không phải là một thực thể xa lạ thả từ trên trời xuống, mà nó mọc rễ và thở cùng nhịp điệu với Đồng Xuân. Thậm chí khu sân mái vòm của chợ, nơi nhiều khách quen đi mòn gót vẫn chưa từng bước lên, nay cũng mở cửa đón khách.

Đối với các tiểu thương, triển lãm thực sự là một làn gió mới. Đa số đều mong mỏi khách tham quan đến ngắm tranh rồi sẽ nán lại mua sắm và có lý do để gắn bó với Đồng Xuân mỗi dịp ghé thăm Hà Nội. Thế nên, nếu có dịp lên chợ đợt này, xem xong một tác phẩm rồi ghé sạp bên cạnh lựa vài món đồ nhỏ xinh chính là cách đáp lễ dễ thương nhất mà người trẻ có thể dành cho các cô chú bán hàng.
Bao năm lượn lờ qua những Hàng Bạc, Lò Rèn hay Hàng Gai, ít ai dừng xe lại tự hỏi những cái tên này bắt nguồn từ đâu. Chuỗi hoạt động "Chuyện Đình trong Phố" sẽ là lời giải đáp sống động nhất được đặt ngay trong lòng những không gian tín ngưỡng phố cổ. Phần lớn các ngôi đình tại khu vực này được lập ra để thờ tổ nghề của những dòng họ từ muôn phương kéo về kinh kỳ lập nghiệp. Có thể ví von một cách hiện đại, nếu xu hướng tiêu dùng của người trẻ bây giờ là chuộng các thương hiệu nội địa, thì phố cổ chính là tổ hợp thương hiệu nội địa đời đầu của thủ đô. Tại đó, mỗi tên phố là một thương hiệu và mỗi ngôi đình là trụ sở bám rễ của một phường nghề.

Dự án này sẽ tạo thành một mạch luân chuyển qua 12 đình, hội quán, nối liền mạch cảm xúc với Văn Miếu và chợ Đồng Xuân. Đến đình Kim Ngân trên phố Hàng Bạc, bạn sẽ chạm vào kỹ nghệ kim hoàn tinh xảo. Đình Hành Tích hay còn gọi là đình Lò Rèn chính là nơi lưu giữ ngọn lửa của những người thợ rèn thủa trước.




Đình Nam Hương lại là nơi tôn vinh vẻ đẹp của nghệ thuật Hàng Trống qua tranh "Hổ" (1984) của Vũ Dân Tân, phù điêu ảnh "Ngũ hổ" của Nguyễn Xuân Lam cùng các tác phẩm lụa, giấy dó, sơn mài. Nếu ghé đình Cổ Vũ trên phố Hàng Gai, người xem sẽ được đắm chìm trong nghệ thuật khắc mộc bản tinh tế. Còn tại đình Hà Vĩ nơi thờ tổ nghề sơn, du khách có thể trực tiếp trải nghiệm bộ môn sơn mài cùng nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát.

Khác với việc tham quan thông thường, du khách sẽ được tự tay thực hành in mộc bản hay nhuộm lụa. Chính ở khoảnh khắc tự tay lóng ngóng làm hỏng tấm lụa đầu tiên, chúng ta mới thực sự thấm thía được lý do vì sao một người thợ thủ công phải đánh đổi cả tuổi trẻ chỉ để làm cho chín một nghề. Đó cũng chính là điều lễ hội muốn tôn vinh: tài hoa, kỹ năng và năng lực sáng tạo được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Cái tài hoa của Hà Nội, hóa ra, được mài giũa ngay trong những con phố mang tên nghề này.




Nếu yêu thích không khí mát mẻ của những buổi tối thu muộn, công trình đáng ghé nhất định phải là tháp nước Hàng Đậu. Được xây dựng từ năm 1894, trước cả khi cầu Long Biên được khởi công, tòa tháp hơn 130 tuổi này từng tạo nên cơn sốt khi lần đầu tiên mở cửa cho công chúng vào năm 2023, khi rất đông người dân Hà Nội và du khách đến xếp hàng, chờ được vào khám phá bên trong.

Trở lại mùa lễ hội năm nay, tháp nước hóa thân thành không gian "Tháp ẩn ca" nhờ bàn tay sắp đặt của các nghệ sĩ Thụy Điển, biến di sản trăm năm thành một cuộc đối thoại đầy ma mị giữa khoa học và nghệ thuật đương đại. Không dừng lại ở đó, chuỗi sự kiện "Hà Nội Sáng đèn" còn mang những màn trình diễn liên ngành sôi động vào Bảo tàng Hà Nội và các rạp hát cổ để thắp sáng thủ đô.




Xuôi về phía Công viên Thống Nhất, không gian "Mầm Sáng tạo" nổi bật với hai cụm kiến trúc mang tên Mây và Kén sẽ chính thức đón khách từ ngày 21 tháng 11. Đây là những mô hình thể nghiệm kiến trúc hòa quyện cùng thiên nhiên, hứa hẹn trở thành điểm tụ tập tổ chức các hoạt động cộng đồng thú vị.











Quanh khu vực hồ Hoàn Kiếm, không khí cũng nhộn nhịp không kém với hàng loạt triển lãm mỹ thuật ấn tượng. Hội chợ "Nghề Nghệ" trên phố Đinh Tiên Hoàng trước đó cũng đã làm thỏa mãn giới trẻ với hơn 200 gian hàng quy tụ đủ các nghệ nhân và những dự án thiết kế trẻ đầy tính thể nghiệm.










Không có quy mô tầm cỡ nào tự dưng mà xuất hiện vì sự kiện rộn ràng này chính là một trong những sáng kiến mang tầm quốc tế mà Hà Nội đã cam kết thực hiện khi vinh dự gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO ở lĩnh vực thiết kế vào năm 2019.














Trước "Thăng Long Kẻ Nghệ", công chúng thủ đô đã được thưởng thức 4 mùa lễ hội đầy dấu ấn nghệ thuật. Điểm sáng rực rỡ của năm nay là việc lần đầu tiên ban tổ chức đưa mô hình lưu trú sáng tác quốc tế vào khuôn khổ chương trình. Những khối tác phẩm đương đại sống động vươn lên giữa lòng chợ Đồng Xuân chính là trái ngọt từ quá trình các nghệ sĩ quốc tế sống tại chợ gần 1 tháng trời để quan sát và trò chuyện cùng tiểu thương.

Hà Nội xưa nay chưa bao giờ thiếu những quán xá mới hay góc phố đẹp để người ta chụp choẹt. Nhưng thứ mà thành phố này đang cố gắng tạo ra chính là một lý do đủ hấp dẫn để chúng ta chậm lại, quay về chốn cũ và nhìn ngắm di sản kỹ càng hơn. Tháng 11 này, ghé chợ Đồng Xuân không nhất thiết phải tay xách nách mang, bước vào đình cổ cũng không đơn thuần chỉ để thắp nén nhang cầu bình an. Chỉ cần chịu khó rẽ vào một góc phố quen, bạn sẽ thấy Hà Nội đang lật mở thêm một lớp áo mới đầy tính nghệ thuật chờ người ta khám phá.





